Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych

1. 1. Definicja, normy i zasady mi?dzynarodowego prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych

Prawo konfliktw zbrojnych (prawo wojenne) mo?emy zdefiniowa? jako normy prawa mi?dzynarodowego, reguluj?ce zagadnienia zwi?zane z wojn? (konfliktem zbrojnym), takie jak skutki rozpocz?cia wojny, obszar wojny, miejsce (teatr) dzia?a? wojennych, ?rodki prowadzenia wojny i sposoby szkodzenia przeciwnikowi w wojnie l?dowej, morskiej i powietrznej, okupacja wojskowa, sytuacja prawna je?cw, traktowanie chorych i rannych oraz ludno?ci cywilnej, a tak?e neutralno?? pa?stwa.

Prawo konfliktw zbrojnych nale?y do najstarszych cz??ci prawa mi?dzynarodowego. Jak ju? wiadomo, nowo?ytne opracowanie H. Grotiusa Trzy ksi?gi o prawie wojny i pokoju, wspomina najpierw o prawie do wojny, a dopiero potem o prawie do pokoju. Teoretycy wsp?czesnego prawa konfliktw zbrojnych uwa?aj?, ?e wielk? zas?ug? H. Grotiusa by?o to, i? dokona? interpretacji problematyki mi?dzynarodowej wojen niezale?nie od punktu widzenia prawa kanonicznego i prawa pozytywnego[1].

W przesz?o?ci prawo wojenne, jak ju? wiemy, zajmowa?o si? wy??cznie stanem wojny, okre?lanym jako walka or??na mi?dzy pa?stwami. Obecnie w konfliktach zbrojnych uczestnicz? cz?sto strony nieuznawane za podmioty prawa mi?dzynarodowego. To w?a?nie brano pod uwag? w pracach zmierzaj?cych do humanizacji prawa konfliktw zbrojnych. A zatem prawo to zawsze kszta?towa?o si? pod wp?ywem dwch zasad: konieczno?ci wojennej i zasady humanitaryzmu.

W takiej perspektywie prawo wojenne widzia? prof. R. Jasica, ktry zaproponowa? stosowanie terminu mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych[2]. Wynika to po cz??ci z nazewnictwa stosowanego w dokumentach ONZ i MKCK. Wed?ug definicji proponowanej przez R. Jasic? m. p. h .k. z. to: zesp? norm ustanowionych przez umowy mi?dzynarodowe lub zwyczaj mi?dzynarodowy, maj?cych na celu ograniczenie prawa stron konfliktw zbrojnych mi?dzynarodowych i niemi?dzynarodowych do stosowania metod i ?rodkw walki celem ochrony osb i dbr przed skutkami takich konfliktw[3].

Wydaje si?, ?e jest to definicja, ktra jest akceptowana przez nauk? wsp?czesnego prawa mi?dzynarodowego w Polsce. Definicja ta uwzgl?dnia przede wszystkim aspekty humanitarne konfliktw zbrojnych. Warto jednak zaznaczy?, ?e na gruncie nauk o bezpiecze?stwie bardziej popularna jest nazwa prawo wojenne. Nie zmienia to jednak w niczym zakresu omawianego problemu.

Podstawowe normy m. p. h. k. z

G?wnym celem norm mi?dzynarodowego prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych jest z?agodzenie okrucie?stw wojny, maj? wi?c one charakter humanitarny. Wiele z nich, jak np. podstawowe normy zapewniaj?ce ochron? ludno?ci cywilnej lub rannych i chorych, jest normami bezwzgl?dnie obowi?zuj?cymi. Normy te wynikaj? z oglnych zasad humanitaryzmu. Nie wymagaj? one aprobaty dowdcy co do takiego post?powania. Za nieprzestrzeganie ich ponosi si? odpowiedzialno?? karn?.

Podstawowe normy m. p. h. k. z. przedstawiaj? si? zatem nast?puj?co:

1) Wojna jest stosunkiem mi?dzy pa?stwami, a nie mi?dzy ludno?ci? jednego pa?stwa a drugiego.

2) Strony wojuj?ce nie maj? nieograniczonego prawa wyboru ?rodkw szkodzenia nieprzyjacielowi. Nie wolno u?ywa? broni lub metod prowadzenia dzia?a? zbrojnych, ktre powoduj? zb?dne cierpienia i niepotrzebne straty.

3) Zasadniczym celem wojny jest pokonanie przeciwnika i narzucenie mu swej woli. Dlatego te? ?rodki szkodzenia nieprzyjacielowi, stosowane w walce, powinny by? ograniczone do osi?gni?cia tego celu.

4) Dzia?ania wojenne powinny by? prowadzone przeciwko si?om zbrojnym przeciwnika. Ludno?? cywilna, pojedyncze osoby cywilne oraz dobra kultury nie mog? by? celem ataku.

5) Nie wolno zabija? ?o?nierzy przeciwnika, ktrzy si? poddaj?. Uj?ci kombatanci maj? status je?ca wojennego i nie mog? by? poddani jakimkolwiek represaliom.

6) Ka?da osoba powinna mie? prawo do podstawowych gwarancji procesowych w przypadku pope?nienia przest?pstwa przeciwko w?adzy okupacyjnej.

7) Osoby wy??czone z walki (ranni, chorzy) powinny by? obj?te opiek?
i chronione[4].

Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych jest wi?c t? drug? lini? obrony, o ktrej mwi w sposb niezwykle przekonuj?cy prof. S. E. Nahlik. Warto wi?c zacytowa? te s?owa: Realizm polityczny sprawia, ?e - poza niewielu doktrynerami - ma?o kto powa?nie wysuwa tez?, jakoby zasadnicze postawienie samej wojny poza prawem wyklucza?o rwnoleg?e istnienie drugiej linii obrony w postaci norm prawnych reguluj?cych sposb jej prowadzenia. Linia taka jest konieczna chocia?by dla ?atwiejszego ustalenia odpowiedzialno?ci[5]. Odpowiedzialno?? karna za nieprzestrzeganie norm m. p. h. k. z. okre?li?a kierunek rozwoju tego prawa w XX-XXI wieku. Ma wi?c racj? prof. T. Le?ko, ktry rozwj prawa wojennego widzia? na tle rozwoju historycznego konfliktw zbrojnych. Wedle niego najpierw ukszta?towa?y si? zasady okre?laj?ce regu?y walki zbrojnej (ius in bello) oraz zasady neutralno?ci w wojnie. Nast?pnie ukszta?towa?y si? zasady ochrony humanitarnej, a dopiero w XX wieku - mi?dzynarodowe zasady przeciwwojenne oraz zasady mi?dzynarodowej odpowiedzialno?ci karnej[6].

Szkolenie si? zbrojnych wedle norm m. p. h. k. z i przestrzeganie ich podkre?la kodeks post?powania w dziedzinie polityczno-wojskowych aspektw bezpiecze?stwa (rozdzia? VIII art. 34)[7]. Kodeks zobowi?zuje tak?e pa?stwa-sygnatariuszy do tego, by personel si? zbrojnych, paramilitarnych i si? bezpiecze?stwa mg? korzysta? z praw cz?owieka
i podstawowych wolno?ci oraz realizowa? je w sposb zgodny z dokumentami KBWE
i prawem mi?dzynarodowym, a tak?e z postanowieniami konstytucyjnymi i innymi przepisami prawnymi (rozdzia? VII, art. 32).

Zasady m. p. h. k. z., ktre powinny by? stosowane w planowaniu wojskowych operacji zbrojnych.

Zasada humanitarno?ci

Zasada ta zwyci??y?a w rozwoju prawa wojennego. Zdecydowanie przeciwstawi? j? trzeba wszelkim pogl?dom, wed?ug ktrych w czasie wojny nie obowi?zuj? ograniczenia humanitarne. Najoglniej rzecz bior?c, zasada humanitarno?ci polega na unikaniu zadawania niepotrzebnych cierpie? w czasie prowadzenia operacji wojskowych. Humanitaryzm to tak?e ochrona rannych, chorych, to nakaz niesienia pomocy wszystkim, ktrzy jej potrzebuj? w zwi?zku z dzia?aniami wojennymi. Wed?ug tej zasady dowdca ma minimalizowa? straty wojsk w?asnych i przeciwnika poprzez wydanie odpowiednich ostrze?e? oraz dobr w?a?ciwych ?rodkw w czasie prowadzenia ataku lub obrony.

Zasada konieczno?ci wojskowej

Zasad? konieczno?ci wojskowej okre?la si? jako u?ycie si? zbrojnych (przemocy) tylko do przeprowadzenia operacji wojskowych. Takie u?ycie si? zbrojnych jest zgodne z prawem wojennym. Konieczno?? wojskowa czyni dopuszczalnymi akty przemocy, ktre w czasie pokoju s? niedopuszczalne. Dotyczy to prowadzenia ataku, niszczenia celw wojskowych, a w przypadku pokonania przeciwnika ustanowienie na jego terytorium okupacji wojennej. Konieczno?? wojskowa, tak widziana, nie jest wi?c naruszeniem prawa wojennego, a nale?y do jego istoty. Z samego istnienia stanu wojny wynika prawo (i bezkarno??) prowadzenia dzia?a? wojennych, ktre powoduj? ?mier? i zniszczenie. Tak wi?c wolno zwalcza? kombatantw i cele wojskowe. Konieczno?ci? wojskow? nie mo?na usprawiedliwia? dzia?a? stanowi?cych naruszenie prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych.

Zasada proporcjonalno??i

Jest to ?wiadomy wybr i podj?cie decyzji na podstawie posiadanych informacji (o celach wojskowych, obiektach chronionych, skupiskach ludno?ci cywilnej) po uwzgl?dnieniu korzy?ci wojskowej i wzgl?dw humanitarnych. Inaczej mwi?c, zasada proporcjonalno?ci jest ??cznikiem mi?dzy dwiema poprzednimi zasadami. Zasada proporcjonalno?ci to linia post?powania dowdcy, ktry powinien zgodnie z ni? wykluczy? prowadzenie operacji powoduj?cych nadmierne straty w stosunku do oczekiwanych korzy?ci wojskowych.

Te trzy zasady wynikaj? z mi?dzynarodowego prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych i dotycz? bezpo?rednio prowadzenia operacji wojskowej, tj. pomagaj? dowdcy
w organizowaniu i planowaniu, a nast?pnie skutecznym dzia?aniu zbrojnym.

1. 2. ?rd?a mi?dzynarodowego prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych

Prawo to pochodzi z dwch ?rde?: zwyczaju[8] i umw. Wojna wykszta?ci?a pewne zwyczaje, ktre sta?y si? prawem, gdy je uznano za obowi?zuj?ce, a ponadto pa?stwa zawiera?y umowy, w ktrych ustala?y normy prawa wojennego. Jak ju? by?a mowa, pierwsze mi?dzynarodowe nowo?ytne konwencje powsta?y w drugiej po?owie XIX. By?y to:

1) Deklaracja paryska w przedmiocie prawa wojny morskiej[9] - przyj?ta po zako?czeniu wojny krymskiej. Dotyczy?a wykonywania prawa ?upu i efektywno?ci blokady morskiej oraz wprowadzi?a zakaz korsarstwa.

2) Konwencja genewska w sprawie polepszenia losu rannych i chorych wojskowych w armiach w polu b?d?cych[10]. By?a to pierwsza konwencja czerwonokrzyska. Stworzy?a ona podstawy prawne do dzia?alno?ci wojskowych jednostek medycznych na polu walki. Artyku? 6 konwencji nakazuje opiekowanie si? rannymi i chorymi bez wzgl?du na to, do jakiego narodu nale??. Konwencja ta, co jest bardzo istotne, wprowadzi?a znak czerwonego krzy?a na bia?ym tle dla identyfikacji wojskowych ambulansw medycznych na polu walki, wszelkich obiektw i urz?dze? s?u?by sanitarnej oraz personelu medycznego. Na jej podpisanie bezpo?redni wp?yw mia?y okrucie?stwa pope?nione w czasie wojny mi?dzy Francj? i Sardyni? a Austri? w 1859 r., opisane przez ?wiadka bitwy pod Solferino - Szwajcara H. Dunanta (twrc? ruchu Mi?dzynarodowego Czerwonego Krzy?a)[11]. Konwencja zosta?a przyj?ta przez wszystkie niepodleg?e wwczas pa?stwa (w 1882 r. przez Stany Zjednoczone). Stworzy?a ona nowoczesne podstawy kodyfikacji mi?dzynarodowego prawa wojennego. Konwencja z 1864 r. by?a wielokrotnie zmieniana i rozwijana w latach 1906, 1929 oraz w 1949 r.

3) Deklaracja w sprawie pociskw wybuchaj?cych ma?ego kalibru[12]. Zakaz dotyczy u?ywania pociskw wybuchaj?cych lub zawieraj?cych substancje piorunuj?ce czy zapalne o wadze poni?ej 400 gramw. Wychodzono z za?o?enia, ?e bro? taka nie daje cz?owiekowi szansy na prze?ycie, a wi?c jest broni? okrutn?. W deklaracji wyra?ona zosta?a zasada humanitaryzmu, zgodnie z ktr? jedynym legalnym celem, jaki pa?stwa powinny sobie stawia? w czasie wojny, jest os?abienie si? zbrojnych nieprzyjaciela. W tym celu wystarczy mo?liwie najwi?ksz? liczb? ludzi uczyni? niezdolnymi do walki, co jest zgodne z zasad? humanizmu - u?ywanie broni, ktra by niepotrzebnie zwi?kszy?a cierpienie ludzi ju? niezdolnych do walki albo sprowadza?a nieuchronnie ich ?mier? jest sprzeczne z prawami ludzko?ci.

Prb? ca?o?ciowego skodyfikowania praw i zwyczajw wojennych podj?to na konferencji w Brukseli w 1874 r. O ile konwencja czerwonokrzyska z 1864 r. nie czyni r?nicy mi?dzy wojuj?cymi (art. 6 ), to zakres poj?cia wojuj?cy by? g?wn? przyczyn? nieporozumie? mi?dzy pa?stwami w czasie obrad konferencji brukselskiej. Kwestia ta sta?a si? przyczyn?, dla ktrej deklaracja brukselska nie sta?a si? obowi?zuj?cym prawem.

W latach 1899 i 1907 odby?y si? konferencje pokojowe w Hadze, ktre
dokona?y kodyfikacji zwyczajowego prawa wojennego. I Konferencja haska
w 1899 r. przyj??a trzy konwencje: 1) Konwencj? w sprawie pokojowego za?atwiania sporw mi?dzynarodowych (I konwencja haska z 1899 r.); 2) Konwencj? o prawach i zwyczajach wojny l?dowej (II konwencja haska z 1899 r.); 3) Konwencj? w sprawie przystosowania do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej z dnia 22 sierpnia 1864 r. (III konwencja haska z 1899 r.). Ponadto konferencja przyj??a nast?puj?ce deklaracje:

1) w sprawie zakazu zrzucania pociskw i ?rodkw wybuchowych
z balonw lub w inny podobny sposb. By? to pierwszy akt prawa mi?dzynarodowego prbuj?cy skodyfikowa? problem przysz?ej wojny powietrznej;

2) o zakazie u?ywania pociskw, ktrych jedynym celem jest rozprzestrzenianie gazw dusz?cych lub truj?cych[13];

3) o zakazie u?ywania na wojnie kul rozszerzaj?cych si? lub rozp?aszczaj?cych[14]. Pa?stwa ustanowi?y zakaz u?ywania kul, ktre rozszerzaj? si? lub rozp?aszczaj? ?atwo w ciele ludzkim, takich jak kule o twardej pow?oce zewn?trznej, nieos?aniaj?cej ca?kowicie j?dra b?d? pokrytej naci?ciami, czyli tzw. pociskw dum dum.

21 grudnia 1904 r. w Hadze uchwalono konwencj? w sprawie okr?tw szpitalnych[15]. Zapisy konwencyjne dotycz? zwolnienia statkw sanitarnych od op?at portowych.

II konferencja pokojowa w Hadze w 1907 r. rozszerzy?a dorobek I konferencji poprzez dok?adniejsze skodyfikowanie zasad prawa wojennego uj?tego w konwencjach, deklaracjach i zwyczajach. Na konferencji tej przyj?to 13 konwencji i deklaracj?, z ktrych 12 dotyczy?o prawa wojennego:

1) konwencja o pokojowym za?atwianiu sporw mi?dzynarodowych
(I konwencja haska)[16];

2) konwencja w sprawie ograniczenia u?ycia si?y dla ?ci?gania d?ugw zawarowanych umow? (II konwencja haska)[17];

3) konwencja dotycz?ca rozpocz?cia krokw nieprzyjacielskich (III konwencja haska)[18];

4) konwencja dotycz?ca praw i zwyczajw wojny l?dowej do ktrej do??czony jest jako za??cznik Regulamin praw i zwyczajw wojny l?dowej, tzw. Regulamin haski

(IV konwencja haska)[19];

5) konwencja dotycz?ca praw i obowi?zkw mocarstw i osb neutralnych

w razie wojny l?dowej (V konwencja haska)[20];

6) konwencja o post?powaniu ze statkami handlowymi nieprzyjaciela na pocz?tku wojny

(VI konwencja haska)[21];

7) konwencja o przerabianiu statkw handlowych na okr?ty wojenne
(VII konwencja haska)[22];

8) konwencja dotycz?ca zak?adania min wybuchaj?cych automatycznie
za dotkni?ciem (VIII konwencja haska)[23];

9) konwencja o bombardowaniu przez morskie si?y zbrojne w czasie wojny,
(IX konwencja haska)[24];

10) konwencja w sprawie zastosowania do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej (X konwencja haska)[25];

11) konwencja o pewnych ograniczeniach w wykonywaniu prawa

zdobyczy podczas wojny morskiej (XI konwencja haska)[26];

12) konwencja w sprawie utworzenia Mi?dzynarodowego Trybuna?u Kaperskiego (XII konwencja haska)[27];

13) konwencja dotycz?ca praw i obowi?zkw mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej (XIII konwencja haska)[28];

14) deklaracja w sprawie zakazu zrzucania z balonw pociskw i ?rodkw wybuchowych[29].

Umowy haskie formu?owa?y przepisy, ktre przewa?nie ju? obowi?zywa?y zwyczajowo. W czasie obrad konferencji haskiej zwracano uwag?, ?e praktyczna warto?? konwencji zale?y od ich wdro?enia do przepisw prawa wewn?trznego
i regulaminw wojskowych[30]. G?wnym przedmiotem regulacji haskich jest wojna na l?dzie. Prawo wojny morskiej ustali?a w znacznej mierze dopiero konferencja londy?ska. W deklaracji z 26 lutego 1909 r. stwierdzono wyra?nie, ?e w zasadzie nie postanawia nowych norm, lecz spisuje istniej?ce[31]. Deklaracja ta mia?a form? umowy, zgodnie z ktr? pa?stwa mia?y wprowadzi? w ?ycie normy ju? istniej?ce.

W okresie mi?dzywojennym podpisano tak?e porozumienia dotycz?ce prawa wojennego:

1) protok? dotycz?cy zakazu u?ywania na wojnie gazw dusz?cych, truj?cych lub podobnych oraz ?rodkw bakteriologicznych[32]. Protok? wszed? w ?ycie 28 lutego 1928 r. Jego stronami jest ponad 100 pa?stw. Jeszcze w latach siedemdziesi?tych ratyfikowa?o go lub przyst?pi?o do niego 27 pa?stw, w tym USA w 1975 r.;

2) protok? londy?ski w sprawie przepisw o akcji wojennej ?odzi podwodnych ustalonych w cz??ci IV traktatu londy?skiego z 22 kwietnia 1930[33];

3) rozwini?to przepisy prawa humanitarnego dotycz?ce polepszenia losu rannych i chorych w armiach czynnych oraz traktowania je?cw wojennych, co znalaz?o wyraz w dwch konwencjach genewskich z 1929 r.[34];

4) w 1923 r. zosta? przyj?ty przez prawnikw projekt regu? wojny powietrznej[35] (tzw. haskie regu?y wojny powietrznej). Nie sta? si? on jednak prawem obowi?zuj?cym. Zasadniczym dokumentem normuj?cym zasady prawa wojennego w okresie I i II wojny ?wiatowej by?a wymieniona tu ju? IV konwencja haska z 1907 r. Zawiera ona zaledwie dziewi?? artyku?w i wst?p. Natomiast szczeg?owe normy praw i zwyczajw wojny l?dowej zawarte s? w za??czniku do tej konwencji, tzw. regulaminie haskim. Regulamin ten okre?la definicj? wojuj?cego, zakazane sposoby walki zbrojnej, zasady post?powania na terytorium okupowanym, traktowanie parlamentariuszy, zasady post?powania w przypadku kapitulacji i zawieszenia broni. Kodyfikacje haskie nie definiuj? jednak podstaw prawnych wojny i nie wchodz? w ocen? moraln?. Przyjmuj? wojn?, jako rzecz faktu, ktra mo?e si? zdarzy?.

Wed?ug wst?pu do III konwencji haskiej dzia?ania wojenne mia?y odbywa? si? po uprzednim zawiadomieniu i niezw?ocznym poinformowaniu pa?stw neutralnych[36]. Konwencja dotycz?ca rozpocz?cia krokw nieprzyjacielskich nie ma jednak wyj?tkowej pozycji w?rd innych. Nie ma te? bezpo?redniego zwi?zku mi?dzy wypowiedzeniem wojny zgodnie z t? konwencj?, a jej prowadzeniem na podstawie pozosta?ych. Konwencje haskie obowi?zuj? rwnie? w wojnach niewypowiedzianych i we wszelkich innych konfliktach zbrojnych. Obowi?zuj? one tak?e w samoobronie, kiedy pa?stwo podejmuje walk? zbrojn? z agresorem. Konwencje haskie stanowi? podstaw? obowi?zuj?cego prawa wojny, do ktrych nawi?zuj? p?niejsze konwencje mi?dzynarodowego prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych.

IV konwencja haska zawiera tzw. klauzul? powszechno?ci (si omnes, tj. je?eli wszyscy), ktra, stwierdza, ?e postanowienia zawarte w przepisach tego dokumentu obowi?zuj? tylko mi?dzy stronami konwencji[37]. Artyku? ten nale?y jednak interpretowa? w kontek?cie zasady humanitaryzmu, ktra wyra?ona jest we wst?pie do tej konwencji. Zasada ta g?osi: Zanim bardziej wyczerpuj?cy kodeks praw wojennych b?dzie mg? by? u?o?onym, Wysokie Uk?adaj?ce si? Strony uwa?aj? za w?a?ciwe skonstatowa?, ?e w wypadkach, nieobj?tych przepisami obowi?zuj?cymi, przyj?tymi przez nie, ludno?? i Strony wojuj?ce pozostaj? pod opiek? i w?adz? zasad prawa narodw, wyp?ywaj?cych ze zwyczajw ustanowionych mi?dzy cywilizowanymi narodami, oraz z zasad humanitarno?ci i wymaga? spo?ecznego sumienia[38].

Zasada humanitaryzmu okre?li?a kierunek rozwoju mi?dzynarodowego prawa wojennego po II wojnie ?wiatowej. Konwencje genewskie z 1949 r. odrzuci?y wymienion? powy?ej klauzul? powszechno?ci, odrzuca j? te? wsp?czesne prawo mi?dzynarodowe. W tym kontek?cie istotne jest przede wszystkim postanowienie Trybuna?u Norymberskiego, ktry w 1946 r. powo?a? si? na normy prawne zawarte w regulaminie haskim i stwierdzi?, ?e s? one wi???ce dla wszystkich pa?stw, niezale?nie od tego czy s? stronami konwencji. Nale?y zatem stwierdzi?, ?e umowy haskie z 1907 r. jak rwnie? konwencje genewskie s? normami prawa mi?dzynarodowego powszechnie obowi?zuj?cego. Obowi?zkiem ka?dego pa?stwa jest wi?c przestrzeganie tych przepisw i nie mo?e si? ono uwolni? od nich przez wydanie odmiennych w tre?ci przepisw prawa wewn?trznego.

W 1949 r. na konferencji dyplomatycznej w Genewie przyj?to cztery konwencje, ktre rozwijaj? i normuj? zasady humanitarne konfliktw zbrojnych tzw. prawo genewskie. S? to nast?puj?ce konwencje:

1) Konwencja o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych
( I konwencja genewska)[39];

2) Konwencja o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitkw

si? zbrojnych na morzu (II konwencja genewska )[40];

3) Konwencja o traktowaniu je?cw wojennych

(III konwencja genewska )[41];

4) Konwencja o ochronie osb cywilnych podczas wojny

(IV konwencja genewska )[42].

Pierwsze trzy konwencje stanowi? obecnie trzon przepisw w zakresie ochrony cz?onkw si? zbrojnych wy??czonych z walki, tj. rannych i chorych, rozbitkw oraz je?cw wojennych. IV konwencja po raz pierwszy w historii kodyfikacji prawa wojennego unormowa?a prawn? ochron? ludno?ci cywilnej. Najwa?niejsza cz??? konwencji zosta?a po?wi?cona ochronie ludno?ci cywilnej na terytoriach okupowanych. Konwencje genewskie s? specyficznym rodzajem umw z zakresu prawa mi?dzynarodowego. Zawarta w nich klauzula ogranicza mo?liwo?ci wypowiedzenia wojny w dowolnym czasie. Konwencje ustalaj?, i? wypowiedzenie podane do wiadomo?ci w czasie, gdy pa?stwo wypowiadaj?ce jest uwik?ane w konflikt, nie wywrze ?adnego skutku, dopki nie zostanie zawarty pokj[43]. Stronami konwencji genewskich s? prawie wszystkie kraje nale??ce do ONZ.

Niektrzy prawnicy w definicji prawa humanitarnego genewskiego poszli tak daleko, i? zacz?li je definiowa? jako nowy korpus prawa, a nie jako cz??? sk?adow? prawa konfliktw zbrojnych. Zbieg?o si? to w czasie z przechodzeniem od tradycyjnego terminu prawo wojenne do nazwy prawo konfliktw zbrojnych i zast?pieniem terminu wojna szerszym okre?leniem konflikt zbrojny.

W latach 1974-1977 w Genewie odby?a si? konferencja dyplomatyczna po?wi?cona potwierdzeniu i rozwini?ciu zasad mi?dzynarodowego prawa humanitarnego maj?cego zastosowanie w konfliktach zbrojnych. W dniu 8 czerwca 1977 r. uchwali?a ona dwa protoko?y dodatkowe do konwencji genewskich. Protok? I dotyczy mi?dzynarodowych konfliktw zbrojnych[44], natomiast protok? II[45] rozwija przepisy mi?dzynarodowego prawa humanitarnego dotycz?ce niemi?dzynarodowych konfliktw zbrojnych.

Protok? I po??czy? prawo haskie i prawo genewskie Takie rozwi?zanie ma g??bokie uzasadnienie praktyczne, gdy? w czasie operacji wojskowych zawsze zachodzi g??boka wsp?zale?no?? mi?dzy regu?ami dotycz?cymi prowadzenia walki, a unikaniem zadawania cierpie? osobom cywilnym i wy??czonym z walki rannym ?o?nierzom. Po przyj?ciu protoko?u dodatkowego I wyr?nianie prawa genewskiego i prawa haskiego mo?e mie? jedynie cel akademicki.

8 grudnia 2005 r. na konferencji w Genewie pa?stwa uczestnicz?ce przyj??y protok? dodatkowy III do konwencji genewskich. Protok? ten wprowadza dodatkowy znak rozpoznawczy dla s?u?b sanitarnych[46]. Znak ten sk?ada si? z czerwonego obramowania
w kszta?cie kwadratu, postawionego na swoim szczycie, na bia?ym tle. Warunki u?ywania i poszanowania znaku z trzeciego protoko?u s? identyczne z warunkami ustalonymi dla znakw rozpoznawczych na mocy konwencji genewskich, tj. czerwonego krzy?a, czerwonego p?ksi??yca oraz czerwonego lwa i s?o?ca. Wszystkie znaki rozpoznawcze posiadaj? rwnorz?dny status.

Uzupe?nieniem regu? ochronnych w prawie konfliktw zbrojnych jest przyj?ta 14 maja 1954 r. na konferencji w Hadze konwencja o ochronie dbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego[47]. Przepisy tej konwencji mwi? o ochronie obiektw kulturalnych, takich jak ko?cio?y, muzea, obiekty zabytkowe, ktre posiadaj? wielk? wag? dla dziedzictwa kulturalnego narodu. Konwencja wyr?nia dwa poziomy ochrony, w czasie pokoju, jak i konfliktu zbrojnego. Wed?ug postanowie? konwencji zasadnicze zadania w zakresie ochrony powinny by? poczynione w czasie pokoju. Ma racj? H. P. Gasser, ktry twierdzi, ?e konwencja ta stworzy?a co? w rodzaju Czerwonego Krzy?a dla dbr kultury i na?o?y?a na UNESCO obowi?zek jej wdra?ania[48]. Konwencja ta, podobnie jak konwencje genewskie, przewiduje, ?e wypowiedzenie jej wywo?a skutki prawne w rok po otrzymaniu dokumentu wypowiedzenia. Je?eli jednak w chwili up?ywu tego roku strona wypowiadaj?ca b?dzie uczestniczy?a w konflikcie zbrojnym, skutki prawne wypowiedzenia ulegn? zawieszeniu a? do zako?czenia konfliktu lub te? czynno?ci maj?cych na celu repatriacj? dbr kulturalnych, w zale?no?ci od tego, ktry z tych terminw jest p?niejszy.

Nale?y zauwa?y?, ?e ograniczenie tego rodzaju nie wyst?powa?o -w uregulowaniach haskich z 1899 r. i 1907 r. Niew?tpliwie ?wiadczy to o rozwoju prawa konfliktw zbrojnych w duchu humanizmu. Ochron? dbr kultury wzmocni? protok? drugi z 26 marca 1999 r. do omawianej konwencji[49]. Unormowania uj?te w protokole obejmuj? tak?e konflikty niemi?dzynarodowe. Tak wi?c podstawowa norma prawa wojennego, wed?ug ktrej prawo wyboru metod i ?rodkw prowadzenia wojny jest ograniczone, wbrew obiegowym opiniom, jest uznawana przez pa?stwa i znajduje uzasadnienie w rozwoju prawa konfliktw zbrojnych.

W II po?owie XX wieku uchwalono jeszcze kilkana?cie konwencji i protoko?w, ktre tak?e nale?y zaliczy? do dziedziny prawa konfliktw zbrojnych:

1) Konwencj? o zakazie prowadzenia bada?, produkcji i gromadzenia zapasw broni bakteriologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu[50]. Konwencja nie powtarza zakazu u?ycia tych broni (zosta?o to wyra?one w przywo?anym ju? tu protokole genewskim z 17 czerwca 1925 r.), lecz nak?ada na pa?stwa obowi?zek ich eliminacji i zakaz posiadania w arsena?ach bojowych.

2) Konwencj? o zakazie u?ywania technicznych ?rodkw oddzia?ywania na ?rodowisko w celach militarnych lub jakichkolwiek innych celach wrogich[51]. Przyj?cie tej konwencji na forum ONZ zapobiega negatywnemu wp?ywaniu na modyfikacj? ?rodowiska naturalnego przez nowe rodzaje broni. By?o to nast?pstwem wojny wietnamskiej, gdzie masowo stosowano defolianty i inne ?rodki chemiczne niszcz?ce ro?linno?? tropikaln? i uprawy w strefie dzia?a? wojennych. Zakaz ten formu?uje tak?e art. 55 PD I z 1977 r. Ochrona ?rodowiska naturalnego to rwnie? zasada prawa zwyczajowego. Na pocz?tku lat dziewi??dziesi?tych XX wieku odby?y si? mi?dzynarodowe konferencje po?wi?cone przestrzeganiu postanowie? tej konwencji. Pragnieniem MKCK i ?rodowisk ekologicznych jest ulepszenie systemu regulacji prawnych, dotycz?cych ochrony ?rodowiska podczas konfliktw zbrojnych[52].

3) Konwencj? o zakazie lub ograniczeniu u?ycia pewnych broni konwencjonalnych, ktre mog? by? uwa?ane za powoduj?ce nadmierne cierpienia lub maj?ce niekontrolowane skutki[53]. W grudniu 2001 r. odby?a si? druga konferencja przegl?dowa pa?stw-stron konwencji z 1980 r. podczas, ktrej przyj?to poprawk? do art. 1. Zmieniony art. 1 rozszerza zakres stosowania konwencji na niemi?dzyanrdowe konflikty zbrojne. Oznacza to, ?e wszystkie protoko?y konwencji (a nie tylko protok? II w nowej wersji z 1996 r.) obowi?zuj? zarwno podczas mi?dzynarodowych, jak i niemi?dzynarodowych konfliktw zbrojnych[54].

Konwencja z 1980 r. stworzy?a podstawy prawne wprowadzania kolejnych ogranicze? i zakazw u?ycia broni powoduj?cych niepotrzebne cierpienia. Do prawa wojennego wprowadzono zakazy szczeg?owe. W ten sposb nadano konkretny kszta?t oglnemu zakazowi zawartemu w art. 22 RH i w art. 35 PD I. Zakazy lub ograniczenia, uj?te zosta?y protoko?ach:

a) ca?kowicie zakazano u?ywania pociskw, ktre pozostawiaj? w ciele ludzkim od?amki niewykrywalne promieniami Rentgena (protok? I)[55],

b) zakazano u?ycia min, min pu?apek i innych urz?dze? wobec ludno?ci cywilnej lub w sposb niekontrolowany, powoduj?cy zranienia nieadekwatne do przewidywanych bezpo?rednich korzy?ci wojskowych (protok? II)[56]. Dnia 3 maja 1996 r. na konferencji w Genewie protok? II znowelizowano o tyle, ?e wprowadzono do niego zakaz stosowania i przekazywania (transferu) min niewykrywalnych standardowymi detektorami elektromagnetycznymi oraz eksploduj?cych pod wp?ywem emitowanego przez nie impulsu. Wprowadzono te? obowi?zek wyposa?enia nowo produkowanych min w cz??ci metalowe u?atwiaj?ce ich zlokalizowanie i posiadania przez miny przeciwpiechotne mechanizmw samolikwidacji oraz samodeaktywacji, je?eli s? instalowane na obszarze nieoznakowanym nieusuwalnymi symbolami ostrzegawczymi lub s? zdalnie ustawiane, np. miny narzutowe. Rozmieszczenie wszystkich min winno by? zaznaczone na mapie i ewidencjonowane. Znowelizowany protok? II obj?? rwnie? niemi?dzynarodowe konflikty zbrojne. Na?o?y? on tak?e obowi?zek bezzw?ocznego oczyszczenia z min obszarw zaminowanych przez stron? maj?c? kontrol? nad takim obszarem oraz obowi?zek wprowadzenia do przepisw prawa wewn?trznego odpowiedzialno?ci za nieprzestrzeganie postanowie? protoko?u[57];

c) bro? zapalaj?ca (w?rd ktrej najbardziej znany jest napalm) nie powinna by? stosowana przeciw ludno?ci cywilnej, (protok? III)[58];

d) zakazano u?ycia o?lepiaj?cej broni laserowej (protok? IV). Zakazuje on stosowania i przekazywania mi?dzy pa?stwami i podmiotami niepa?stwowymi o?lepiaj?cych broni laserowych, ktrych jedn? z funkcji bojowych jest powodowanie sta?ej ?lepoty organw wzroku osoby niekorzystaj?cej z przyborw optycznych. Protok? wymaga tak?e od pa?stw sygnatariuszy odpowiedniego szkolenia si? zbrojnych, by nie powodowa? sta?ej ?lepoty w nast?pstwie legalnego u?ywania innych broni laserowych[59].

e) protok? o wybuchowych pozosta?o?ciach wojennych z 28 listopada 2003 r. (protok? V) [60].

4) Konwencj? o zakazie u?ycia, sk?adowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz o ich zniszczeniu[61], podpisan? w grudniu 1997 r. na mi?dzynarodowej konferencji w Ottawie przez 130 pa?stw. Pa?stwa-sygnatariusze zobowi?za?y si?, ?e w ?adnych okoliczno?ciach nie u?yj? min przeciwpiechotnych. Artyku? 3 konwencji dopuszcza jedynie posiadanie absolutnie niezb?dnej ilo?ci min w celach szkoleniowych do wykrywania, rozminowywania i technik niszczenia. Konwencja przewiduje tak?e usuwanie ju? po?o?onych min w terminie nie p?niej ni? dziesi?? lat po wej?ciu konwencji w ?ycie dla pa?stw, ktre j? podpisa?y i ratyfikowa?y oraz pomoc osobom poszkodowanym przez miny. Konwencji z 5 grudnia 1997 r. nie podpisa?y m.in. USA, Chiny, Rosja, Finlandia, Turcja, Izrael, Syria, Liban i Kuba. Pa?stwa te argumentowa?y swoje stanowisko wzgl?dami w?asnego bezpiecze?stwa, potrzeb? poszukiwania alternatywnej broni oraz kosztami niszczenia min.

W 1993 r. ONZ wprowadzi?a moratorium na eksport min. Poparcie dla idei moratorium wyrazi? Parlament Europejski i Unia Europejska, ktra w maju 1995 r. zobowi?za?a pa?stwa cz?onkowskie do jego wprowadzenia. Od czasu przyj?cia rezolucji ONZ o wprowadzeniu moratorium Polska nie eksportuje ?adnych min przeciwpiechotnych. W kwietniu 1998 r. rz?d polski przyj?? rozporz?dzenie o zakazie eksportu min przeciwpiechotnych, ktre de facto formalizowa?o utrzymywane dot?d moratorium[62]. Zakaz wywozu nie dotyczy min wywo?onych za granic? przez jednostki wojskowe uczestnicz?ce w operacjach pokojowych i w ?wiczeniach wojskowych organizowanych na podstawie porozumie? mi?dzynarodowych[63].

5) Konwencj? o zakazie prowadzenia bada?, produkcji, sk?adowania i u?ycia broni chemicznej oraz o zniszczeniu jej zapasw[64]. Przewiduje ona, ?e pa?stwa -strony konwencji obok zniszczenia w ci?gu 10 lat broni chemicznej oraz zak?adw do jej produkcji przyjmuj? zobowi?zanie, ?e nie b?d?, nabywa? ani te? u?ywa? broni chemicznej. Istotnym osi?gni?ciem konwencji jest ustanowienie systemu kontroli. Organizacj? kontroli zajmuje si? Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznych. W przypadku ataku chemicznego na pa?stwo stron? konwencji organizacja ta jest zobowi?zana do zapewnienia ochrony i pomocy pa?stwu napadni?temu, pozwalaj?c jednak indywidualnym pa?stwom okre?li? ich udzia? w udzielaniu takiej pomocy. Konwencj? z 1993 r. przyj??o si? okre?la? mianem porozumienia rozbrojeniowego nowej generacji[65].

6) Traktat o ca?kowitym zakazie prb j?drowych przyj?ty przez ZO ONZ. Na mocy traktatu pa?stwa sygnatariusze zobowi?za?y si? nie przeprowadza? ?adnych prbnych eksplozji wojskowych ?adunkw j?drowych oraz zakaza? i zapobiega? wszelkim wybuchom j?drowym na wszystkich obszarach podlegaj?cych ich jurysdykcji lub kontroli[66].

7) Mi?dzynarodowa umowa o zwalczaniu, rekrutacji, wykorzystaniu, finansowaniu i szkoleniu najemnikw[67]. Strony konwencji uzna?y, ?e rekrutowanie, wykorzystywanie, anga?owanie, finansowanie i szkolenie najemnikw jest wymierzone przeciwko zasadom prawa mi?dzynarodowego i powinno by? traktowane jako przest?pstwo. Po raz pierwszy w historii rozwoju prawa mi?dzynarodowego w sposb wyczerpuj?cy zdefiniowano poj?cie najemnika[68].

8) Konwencja o bezpiecze?stwie personelu Organizacji Narodw Zjednoczonych i personelu wsp?dzia?aj?cego[69]. Konwencja zobowi?zuje pa?stwa do podj?cia odpowiednich i skutecznych ?rodkw w celu zapobiegania atakom dokonywanym przeciwko personelowi ONZ i personelowi wsp?dzia?aj?cemu oraz karania tych, ktrzy dopu?cili si? takich czynw. Konwencja ma zastosowanie do personelu ONZ i wszystkich osb wsp?dzia?aj?cych z t? organizacj?, w tym do operacji pokojowych. Natomiast nie stosuje si? jej do operacji ONZ, zatwierdzonej przez RB ONZ jako akcja wymuszania pokoju wed?ug rozdzia?u VII Karty NZ. Wtedy personel ONZ, co konwencja przyznaje, wyst?puje w charakterze strony walcz?cej i zastosowanie ma mphkz.

9) Protok? fakultatywny do konwencji o prawach dziecka w sprawie anga?owania dzieci w konflikty zbrojne[70]. Intencj? protok?u jest podkre?lenie obowi?zku przestrzegania postanowie? mphkz przez poszczeglne pa?stwa cz?onkw ONZ. Strony protoko?u stwierdzi?y konieczno?? wzmocnienia mi?dzynarodowej wsp?pracy w zakresie fizycznej i psychologicznej rehabilitacji oraz spo?ecznej reintegracji dzieci, ktre s? ofiarami konfliktu zbrojnego. Pa?stwa zobowi?za?y si?, ?e podejm? stosowne ?rodki prawne, aby wyeliminowa? przypadki rekrutacji do si? zbrojnych i uczestnictwa w dzia?aniach wojennych osb poni?ej osiemnastu lat[71]. Zakaz ten dotyczy tak?e wszystkich uzbrojonych i zorganizowanych si?, grup oraz oddzia?w, np. zbrojnego ruchu oporu i ruchu narodowowyzwole?czego.

10) Mi?dzynarodowa konwencja przeciwko braniu zak?adnikw[72]. Na mocy konwencji pa?stwa zobowi?za?y si? rozwija? wsp?prac? mi?dzynarodow?
w stosowaniu skutecznych ?rodkw zapobiegania, ?cigania i karania aktw brania zak?adnikw, jako przejaww terroryzmu mi?dzynarodowego. Zgodnie z konwencj? branie zak?adnikw jest przest?pstwem i w stosunku do ka?dej osoby, ktra tego dokona?a, nale?y wszcz?? post?powanie karne, albo wyda? j? w drodze ekstradycji.

11) Europejska konwencja o zwalczaniu terroryzmu[73]. Konwencja zosta?a sporz?dzona przez kraje cz?onkowskie Rady Europy. Zamiarem konwencji jest osi?gni?cie wi?kszej skuteczno?ci jej cz?onkw w zwalczaniu przypadkw terroryzmu. Celem konwencji jest przede wszystkim podj?cie skutecznych dzia?a?, aby sprawcy takich czynw nie unikn?li odpowiedzialno?ci. Konwencja wymieni?a w sposb szczeg?owy, jakie czyny nie uwa?a za przest?pstwo polityczne[74].

12) Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poni?aj?cego traktowania albo karania[75]. Zgodnie z postanowieniami konwencji ?adne okoliczno?ci, takie jak wojna, gro?ba wojny, brak wewn?trznej stabilizacji politycznej lub inna sytuacja wyj?tkowa, nie mog? stanowi? usprawiedliwienia dla stosowania tortur. Na mocy konwencji ?adne pa?stwo nie mo?e wydawa? innemu pa?stwu danej osoby, je?eli istniej? powa?ne podstawy, by s?dzi?, ?e mo?e jej tam grozi? stosowanie tortur.

13) Konwencja o zapobie?eniu torturom oraz nieludzkiemu lub poni?aj?cemu traktowaniu albo karaniu[76]. Na mocy konwencji utworzono Europejski Komitet do Spraw Zapobiegania Torturom oraz Nieludzkiemu lub Poni?aj?cemu Traktowaniu albo Karaniu. Celem komitetu jest badanie, poprzez wizytacje, traktowania osb pozbawionych wolno?ci. Konwencja zosta?a uchwalona przez Rad? Europy z uwzgl?dnieniem postanowie? wynikaj?cych z Konwencji o ochronie praw cz?owieka i podstawowych wolno?ci[77].

14) Konwencja o zakazie u?ycia amunicji kasetowej z 30 maja 2008 r. Polska konwencji nie podpisa?a.

Mo?na wymieni? jeszcze inne umowy, ktre po cz??ci s? zwi?zane m. p. h. k. z.
M. Flemming w zbiorze z 1991 r. wymieni? 47 umw, konwencji i deklaracji mi?dzynarodowych[78]. Natomiast w zbiorze z 2003 r. wymieniono ich ju? 83[79]. Dokumenty podzielono na cztery cz??ci, uwzgl?dniaj?c up?yw czasu i rozwj m. p. h. k. z. w ostatnich latach: po pierwsze, prawo przeciwwojenne, zapobieganie konfliktom; po drugie, prawne ograniczenia walki zbrojnej; po trzecie, ochrona ofiar wojny; po czwarte, odpowiedzialno?? za naruszenia prawa humanitarnego.

1. 3. Materialny zakres stosowania mi?dzynarodowego prawa humanitarnego konfliktw zbrojnych w konfliktach mi?dzynarodowych i niemi?dzynarodowych

W przypadku zaistnienia na terytorium pa?stwa konfliktu wewn?trznego zgodnie z konwencjami genewskimi z 1949 r. nale?y przestrzega? postanowie? art. 3 wsplnego dla tych konwencji. Wsplny art. 3 stanowi mini-konwencj?, ustanawiaj?c? przepisy, ktre nakazuj? prowadzenie operacji wojskowych, traktowanie cz?onkw organizacji zbrojnych oraz osb cywilnych zgodnie z zasadami uznawanymi przez wsp?czesne narody. Dok?adnie nie jest jasne, kiedy wsplny art. 3 znajduje zastosowanie w konfliktach wewn?trznych, teoretycy prawa zgadzaj? si? co do tego, ?e zaczyna obowi?zywa? ju? na bardzo wczesnym etapie konfliktu wewn?trznego.

Artyku? 3 jest jedynym artyku?em stworzonym specjalnie na wypadek niemi?dzynarodowych konfliktw zbrojnych. Strony konfliktu wewn?trznego zobowi?zane s? przestrzega? jego postanowie? jako absolutne minimum. Ma on charakter czysto humanitarny. Jest to jeden z najwa?niejszych przepisw m. p. h. k. z. dotycz?cy konfliktw wewn?trznych[80]. By? to jedyny do 1977 r. punkt odniesienia przy prawnej ocenie wydarze? maj?cych miejsce w czasie konfliktw wewn?trznych: wojen domowych i narodowowyzwole?czych.

Wsplny art. 3 dla konwencji genewskich z 1949 r. nie ogranicza w ?aden sposb podstawowego prawa pa?stwa do t?umienia rozruchw i powsta? zbrojnych, ani jego prawa do prowadzenia procesu s?dowego i wydania wyroku[81]. Artyku? ten nie ogranicza tak?e prawa pa?stwa do oceny sytuacji
i wprowadzenia stanu nadzwyczajnego[82]. Artyku? ten wymaga poszanowania zasad humanitarnych uznanych ju? za podstawowe we wszystkich wsp?czesnych pa?stwach i w??czenia ich do prawa wewn?trznego, nawet wtedy gdy pa?stwo nie przyst?pi?o do konwencji. Niew?tpliwie art. 3 ma charakter prawa zwyczajowego.

Spraw? natury humanitarnej, a nie prawnej jest zapewnienie ka?demu cz?owiekowi nieuczestnicz?cemu w dzia?aniach zbrojnych, lub niezdolnemu do walki, minimalnego standardu traktowania, ktry prawo pa?stwa przyznaje nawet najgorszym kryminalistom. Wsplny art. 3 w konwencjach genewskich stanowi: Gdyby na terytorium jednej z wysokich umawiaj?cych si? stron wybuch? konflikt zbrojny nieposiadaj?cy charakteru mi?dzynarodowego, ka?da ze stron w konflikcie b?dzie obowi?zana stosowa? si? przynajmniej do nast?puj?cych postanowie?:

1) Osoby niebior?ce bezpo?rednio udzia?u w dzia?aniach wojennych, w??cznie z cz?onkami si? zbrojnych, ktrzy z?o?yli bro?, oraz osoby, ktre sta?y si? niezdolne do walki na skutek choroby, ran, pozbawienia wolno?ci lub z jakiegokolwiek innego powodu, b?d? we wszelkich okoliczno?ciach traktowane w sposb humanitarny, bez czynienia ?adnej r?nicy na ich niekorzy?? z powodu rasy, koloru skry, religii lub wiary, p?ci, urodzenia lub maj?tku ani z ?adnych innych analogicznych powodw.

W tym celu s? i pozostan? zakazane w stosunku do wy?ej wymienionych osb w ka?dym czasie i w ka?dym miejscu:

a) zamachy na ?ycie i nietykalno?? cielesn?, a w szczeglno?ci zabjstwa we wszelkiej postaci, okaleczenia, okrutne traktowania, tortury i m?ki;

b) branie zak?adnikw;

c) zamachy na godno?? osobist?, a w szczeglno?ci traktowanie poni?aj?ce i upokarzaj?ce;

d) skazywanie i wykonywanie egzekucji bez uprzedniego wyroku, wydanego przez s?d nale?ycie ukonstytuowany i daj?cy gwarancje procesowe, uznane za niezb?dne przez narody cywilizowane.

2) Ranni i chorzy b?d? zbierani i leczeni.

Bezstronna organizacja humanitarna, jak Mi?dzynarodowy Komitet Czerwonego Krzy?a, b?dzie mog?a ofiarowa? swe us?ugi stronom w konflikcie.

Strony w konflikcie b?d? si? ponadto stara?y wprowadzi? w ?ycie w drodze uk?adw specjalnych wszystkie lub niektre z pozosta?ych postanowie? niniejszej konwencji.

Zastosowanie powy?szych postanowie? nie b?dzie mia?o wp?ywu na sytuacj? prawn? stron w konflikcie.

Poszanowanie zasad uj?tych w art. 3 wynika z czysto humanitarnych powodw, a nie z pobudek politycznych[83]. Stosowanie art. 3 nie wp?ywa na status stron konfliktu. Si?y antyrz?dowe, stosuj?c si? do zasad artyku?u, nie osi?gn? takiego samego statusu co pa?stwo, wobec ktrego pozostaj? w opozycji i prowadz? dzia?ania zbrojne. Artyku? 3 stwarza podstawy prawne organizowania pomocy humanitarnej przez Mi?dzynarodowy Komitet Czerwonego Krzy?a lub innej bezstronnej organizacji humanitarnej. W przesz?o?ci - do po?owy XX wieku takiej pomocy zbyt cz?sto odmawiano ze wzgl?du na to, i? by?a ona postrzegana, jako ingerencja w wewn?trzne sprawy pa?stwa. Z drugiej strony powsta?cw uwa?ano zawsze za przest?pcw, podleg?ych prawu karnemu, ktrym nie przys?ugiwa?y jakiekolwiek wzgl?dy humanitarne.

W czasie konferencji Mi?dzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzy?a w 1912 r. w Waszyngtonie przedstawiciel delegacji rosyjskiej, stwierdzi?: Czerwony Krzy? nie ma ?adnych obowi?zkw wobec powsta?cw i rewolucjonistw, ktrych z punktu widzenia ustaw mojego kraju mo?na traktowa? tylko jako przest?pcw. Jednak ju? pod koniec XIX wieku z takimi pogl?dami nie wszyscy prawnicy si? zgadzali, gdy? przeczy?y one podstawowym zasadom etyki. Kodeks karny - jak s?usznie stwierdzi? prof. Z. Cybichowski - stosowa? mo?na, gdy ilo?? przest?pcw nie przekracza pewnej liczby[84]. Tak wi?c kwestia ta zdecydowanie przerasta?a normy prawa krajowego. Dlatego te?, zdaniem prof. Cybichowskiego, zasady etyki s? wa?niejsze od praw i etyka nie zezwala na to, aby pope?niano w jakiejkolwiek walce dowolne okrucie?stwa. Mimo ?e prawo wojenne definiowa? jako przeznaczone dla walk mi?dzypa?stwowych, to w drodze analogii dodawa?, ?e mo?e by? stosowane tak?e do innych podobnych zrzesze? ludzkich[85]. Wydaje si?, ?e pogl?dy Cybichowskiego to?same s? ze wst?pem do IV konwencji haskiej z 1907 r., ktry brzmi: (...) Jednak?e by?o niemo?liwym na razie uzgodnienie odno?nych postanowie?, rozci?gaj?cych si? na wszystkie okoliczno?ci mog?ce mie? miejsce w praktyce. Sk?din?d nie mog?o by? zamiarem Wysokich Uk?adaj?cych si? Stron, aby wypadki nieprzewidziane zosta?y z braku sformu?owanych pisemnie postanowie? pozostawione dowolnej ocenie ze strony dowodz?cych wojskami. Zanim bardziej wyczerpuj?cy kodeks praw wojennych b?dzie mg? by? u?o?onym, Wysokie Uk?adaj?ce si? Strony uwa?aj? za w?a?ciwe skonstatowa?, ?e w wypadkach, nieobj?tych przepisami obowi?zuj?cymi, przyj?tymi przez nie, ludno?? i strony wojuj?ce pozostaj? pod opiek? i w?adz? zasad prawa narodw, wyp?ywaj?cych ze zwyczajw, ustanowionych mi?dzy cywilizowanymi narodami, oraz z zasad humanitarno?ci i wymaga? spo?ecznego sumienia [86].

Protok? dodatkowy II z 1977 r. w przeciwie?stwie do wsplnego art. 3, dla swego stosowania wymaga zaistnienia wy?szego stopnia przemocy i zdobycia wi?kszej kontroli przez stron? opozycyjn?. Je?eli wszystko to co ma miejsce na terytorium pa?stwa ogranicza si? do sporadycznych aktw przemocy, wwczas PD II nie jest stosowany. Inaczej mwi?c, protok? nie mo?e by? stosowany we wszelkich aktach przemocy, ktre nie s? uwa?ane za konflikty zbrojne. B?dzie jednak stosowany, je?eli si?y opozycyjne osi?gn??y stopie? zorganizowania i funkcjonowania, ktry skutkuje sprawowaniem kontroli nad jakim? obszarem lub regionem pa?stwa, oraz mog? prowadzi? ci?g?e i spjne operacje wojskowe.
M. p. h. k. z. dotycz?ce konfliktw wewn?trznych r?ni si?, zale?nie od stopnia przemocy wewn?trz pa?stwa. Niew?tpliwie protok? II rozwija wsplny czterem konwencjom genewskim art. 3. Sk?ada si? on jednak tylko z 28 artyku?w, co w porwnaniu z innymi umowami mi?dzynarodowymi jest liczb? niewielk?[87].

Zgodnie z art. 1 protok? stosuje si? do wszystkich konfliktw zbrojnych, ktre nie s? obj?te artyku?em I protoko?u dodatkowego i ktre tocz? si? na terytorium pa?stwa mi?dzy jego si?ami zbrojnymi (si?ami rz?dowymi) a roz?amowymi si?ami zbrojnymi lub innymi zorganizowanymi grupami, ktre odpowiadaj? nast?puj?cym warunkom:

1) s? zorganizowane na wzr wojskowy,

2) s? uzbrojone i jawnie nosz? bro?,

3) pozostaj? pod odpowiedzialnym dowdztwem i podlegaj? systemowi wewn?trznej dyscypliny,

4) sprawuj? tak? kontrol? nad cz??ci? terytorium pa?stwa, ktra pozwala im na:

a) przeprowadzenie ci?g?ych i spjnych operacji wojskowych oraz

b) stosowanie protoko?u II[88].

Zgodnie zatem z przepisami protoko?u II trzeba ??cznie spe?ni? wszystkie warunki, aby ofiary konfliktu mog?y liczy? na ochron? zagwarantowan? mi?dzynarodowym prawem humanitarnym konfliktw zbrojnych[89].

Zapewne mog? istnie? w?tpliwo?ci co do okre?lenia kategorii konfliktu: wewn?trzny czy mi?dzynarodowy, a w konsekwencji w?tpliwo?ci co do tego jaki typ prawa wojennego stosowa?, jednak z punktu widzenia dowdcw wojskowych nie ma wi?kszego znaczenia czy konflikt ma charakter wewn?trzny, czy mi?dzynarodowy. Podstawowe fundamentalne zasady prawa wojennego dotycz?ce prowadzenia operacji i traktowania osb chronionych s? takie same niezale?nie od typu konfliktu. To znaczy, ?e zasady takie jak potrzeba rozr?niania osb i obiektw cywilnych od celw wojskowych oraz poszanowanie poszczeglnych kategorii osb chronionych przez prawo humanitarne s? jednakowe w ka?dym typie konfliktu.

Wiele zasad m. p. h. k. z. mo?na okre?li? jako zasady powszechnie obowi?zuj?ce. Nale?y je stosowa? i nie wymaga to decyzji dowdcy. W ka?dym konflikcie zbrojnym w?adze wojskowe kieruj?c si? konieczno?ci? wojenn? powinny uwzgl?dni? tak?e zasad? humanitaryzmu. Dzia?ania kombatantw mog? by? zgodne z prawem lub niezgodne. Nie ma tutaj kategorii po?rednich. Je?li nawet w konflikcie wewn?trznym nie ma kategorii je?ca wojennego, to osoba, ktra zosta?a uj?ta przez przeciwnika, powinna zosta? potraktowana humanitarnie, tj. skazana prawomocnym wyrokiem s?du za udzia? w dzia?aniach zbrojnych przeciwko w?asnemu pa?stwu, ewentualnie internowana, je?eli nie pope?ni?a ?adnego wykroczenia lub przest?pstwa. Si?y opozycyjne maj? rwnie? obowi?zek traktowa? uj?tych ?o?nierzy w sposb humanitarny, z czym wi??e si? konieczno?? organizowania przej?ciowych obozw jenieckich[90].

Kto decyduje o uznaniu konfliktu za wewn?trzny lub mi?dzynarodowy ?

Mechanizm uznania konfliktu wewn?trznego za mi?dzynarodowy bywa niekiedy do?? skomplikowany. Nale?y stwierdzi?, ?e odpowiedzi nie znajdziemy w normach prawa mi?dzynarodowego. Do?? cz?sto odpowied? daje spo?eczno?? mi?dzynarodowa, pokazuj? to decyzje podejmowane przez ONZ. Przyk?adem niech b?dzie sytuacja dotycz?ca Chorwacji i Federacyjnej Republiki Jugos?awii. W 1991 r. Chorwacja zg?osi?a zamiar od??czenia si? od by?ej Jugos?awii. Konflikt ten zaanga?owa? Narodow? Armi? Jugos?awii i si?y chorwackie. Przynajmniej na pocz?tku, by? to konflikt wewn?trzny. Jednak najpierw Republika Federalna Niemiec, a potem ONZ uzna?y pa?stwo chorwackie. W nast?pstwie czego, konflikt si? zbrojnych Chorwacji i Jugos?owia?skiej Armii Narodowej sta? si? konfliktem mi?dzynarodowym. W tym momencie obowi?zywa?y konwencje haskie z 1907 r. i konwencje genewskie z 1949 r., ktre (o czym ju? by?a mowa) s? ?rd?ami powszechnie obowi?zuj?cego prawa, mimo ?e Chorwacja nie zd??y?a ich jeszcze ratyfikowa?.

Jakie prawo ma zastosowanie w konfliktach mi?dzynarodowych?

Protok? dodatkowy I z 1977 r. nie sta? si? jeszcze powszechnie obowi?zuj?cym prawem zwyczajowym. Dlatego Chorwacja mog?a odmwi? stosowania jego postanowie?. Warto jednak zaznaczy?, ?e Federacyjna Republika Jugos?awii by?a sygnatariuszem wszystkich konwencji haskich z 1907 r. i genewskich z 1949 r. oraz protoko?w dodatkowych z 1977 r. Tak wi?c Chorwacja powinna czu? si? zwi?zana tymi postanowieniami, ??cznie z postanowieniami protoko?u I. Zgodnie wi?c z oglnymi zasadami prawa konfliktw zbrojnych, je?eli mi?dzy dwoma pa?stwami zaistnieje konflikt zbrojny, wwczas m. p. h. k. z. zawarte w konwencjach haskich z 1907 r., konwencjach genewskich z 1949 r. i protokole dodatkowym I, je?li by? ratyfikowany, zaczyna natychmiast obowi?zywa?.

Konflikt zbrojny w znaczeniu materialnym istnieje z chwil? rozpocz?cia dzia?a? wojennych. Warto zaznaczy?, ?e oceny polityczne i prawne, w tym momencie nie decyduj? o stanie wojny czy konfliktu zbrojnego, np. w czasie wojny o Falklandy-mi?dzy Wielk? Brytani? a Argentyn? w 1982 r. (kwiecie?-lipiec) strony wojuj?ce nawet nie zerwa?y stosunkw dyplomatycznych. Skoro dwa pa?stwa uczestnicz? w sporze i anga?uj? do niego w?asne si?y zbrojne, to z punktu widzenia prawa wojennego konflikt zbrojny ju? istnieje i w konsekwencji znajduj? zastosowanie konwencje haskie i genewskie. Wyra?nie to potwierdza art. 2 wsplny dla czterech konwencji genewskich. Ot? maj? one zastosowanie w razie wypowiedzenia wojny lub powstania jakiegokolwiek innego konfliktu zbrojnego mi?dzy dwoma lub wi?cej ni? dwoma pa?stwami, nawet gdyby jedno z nich nie uzna?o stanu wojny. Konwencje maj? rwnie? zastosowanie we wszystkich przypadkach okupacji ca?o?ci lub cz??ci terytorium jednego z pa?stw-sygnatariuszy, nawet gdyby ta okupacja nie napotka?a ?adnego oporu zbrojnego. Zakres obowi?zywania konwencji genewskich, zgodnie z art. 2, rozci?ga si? tak?e na konflikty mi?dzynarodowe, w ktrych jedno z mocarstw nie jest stron? konwencji, ale pa?stwa b?d?ce jej stronami pozostan? jednak ni? zwi?zane w swych wzajemnych stosunkach. B?d? one rwnie? zwi?zane konwencj? wobec pa?stwa, ktre nie ratyfikowa?o konwencji, je?eli uznaje ono i stosuje jej postanowienia.

Protok? dodatkowy I, jak wiadomo, uzupe?nia konwencje genewskie z 1949 r., a w zwi?zku z tym ma zastosowanie w sytuacjach, o jakich by?a mowa powy?ej. Dodatkow? warto?ci? protoko?u jest to, ?e prbuje on zasadniczo poszerzy? kr?g podmiotw prawa mi?dzynarodowego. Art.1, ust. 4 protoko?u rozszerza stosowanie tego dokumentu na konflikty zbrojne, w ktrych narody, wykonuj?c swe prawo do samostanowienia zawarte
w karcie NZ walcz?:

1) przeciw panowaniu kolonialnemu,

2) obcej okupacji,

3) oraz przeciw re?imom rasistowskim,

Mo?liwo?? zastosowaniu tego protoko?u do wymienionych sytuacji jest ograniczona wieloma warunkami. Po pierwsze, lud (nard) ma prawo do samostanowienia, gdy spe?nia warunek bycia narodem. Warunek taki spe?nia tylko taka grupa etniczna, ktra wyr?nia si? kryteriami terytorialnymi, kulturowymi i historycznymi. Jest to wst?pny warunek jako?ciowy, ale potrzebne s? jeszcze trzy inne warunki dodatkowe.

Po drugie, grupa etniczna musi walczy? przeciwko w?adzy kolonialnej, obcej okupacji lub re?ymowi rasistowskiemu.

Po trzecie, walka ta musi by? prowadzona w imi? samostanowienia. Po spe?nieniu tych warunkw protok? dodatkowy I nie ma jeszcze automatycznego zastosowania.

Ot? organ, ktry reprezentuje nard walcz?cy o samostanowienie musi poprzez jednostronn? deklaracj? wobec depozytariusza zobowi?za? si? do stosowania w odno?nym konflikcie zbrojnym czterech konwencji genewskich z 1949 r. i protoko?u dodatkowego I. Dopiero wwczas strony konfliktu s? wzajemnie zwi?zane postanowieniami konwencji i protoko?u[91]. Nale?y stwierdzi?, ?e do tej pory ?aden ruch narodowowyzwole?czy w rozumieniu art. 1, ust. 4 PD I nie skorzysta? z przepisu uj?tego w art. 96, ust. 3. Zapis ten jest szczeglnie istotny dla walcz?cych cz?onkw ruchu narodowowyzwole?czego, ktrzy status kombatanta i je?ca wojennego otrzymuj?, gdy ruch spe?ni wszystkie wymagania postawione w art. 1, ust. 4 i art. 96, ust. 3 PD I. Dopiero po spe?nieniu tych warunkw zasadne wydaje si? analizowanie, czy uczestnicy ruchu wyzwole?czego spe?niaj? wszystkie kryteria okre?lone w art. 43-44 protoko?u[92].

Literatura uzupe?niaj?ca

Dzia?alno?? wojskowa na morzu w ?wietle prawa mi?dzynarodowego, red. nauk. M. Ilnicki, Wydawnictwo Stella Maris, Gda?sk 2003.

Mi?dzynarodowe prawo humanitarne we wsp?czesnym ?wiecie- osi?gni?cia i wyzwania. Materia?y Toru?skiej Konferencji Naukowej, pod red. T. Jasudowicza we wsp?pracy z M. Szuniewicz i M. Balcerzakiem, TNOiK Dom Organizatora ,Toru? 2007.

Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych. Wyzwania XXI wieku, red. nauk.
D. R. Bugajski, AMW, Gdynia 2008.

Mi?dzynarodowe prawo humanitarne , t. I, red. nauk. D. R. Bugajski, AMW, Gdynia 2010.

Mi?dzynarodowe prawo humanitarne , t. II. Konflikt rosyjsko-gruzi?ski w 2008 roku, red. nauk.
D. R. Bugajski, AMW, Gdynia 2011.

Wojna i pokj. Prawa cz?owieka w konfliktach zbrojnych, opracowanie T. Jasudowicz,
M. Szuniewicz, M. Balcerzak, TNOiK Dom Organizatora, Toru? 2008.


[1] R. Bierzanek, Wst?p, w: H. Grotious , Trzy ksi?gi..., s. 14-36; T. Le?ko, Mi?dzynarodowe ograniczenia w prowadzeniu konfliktw zbrojnych, PWN, Warszawa 1990, s. 34.

[2] W skrcie m. p. h. k. z. Takiego skrtu b?d? u?ywa? w dalszej cz??ci wyk?adu.

[3] R. Jasica, Upowszechnianie znajomo?ci mi?dzynarodowego prawa humanitarnego w si?ach zbrojnych, ZN WSO im. S. Czarnieckiego 1997, nr 2, s. 80. Zob. tak?e: L. Antonowicz, Podr?cznik prawa mi?dzynarodowego, PWN, Warszawa 1994, s. 220.

[4] Por. W. Gralczyk, Prawo mi?dzynarodowe publiczne w zarysie, PWN, Warszawa 1996, s. 391-392; Gasser H. P. , Mi?dzynarodowe prawo humanitarne, Polski Czerwony Krzy?, Warszawa 1997, s. 17-18.

[5] S. E. Nahlik, Grabie? dzie? sztuki.., s. 385.

[6] T. Le?ko, Mi?dzynarodowe ograniczenia, s. 29.

[7]Kodeks post?powania w dziedzinie polityczno-wojskowych aspektw bezpiecze?stwa, Budapeszt,
6 grudnia 1994 r., w: Prawo w stosunkach mi?dzynarodowych. Wybr dokumentw, opracowanie S. Biele?, Warszawa 1996, s. 289-290.

[8] Prawu zwyczajowemu zosta?o po?wi?cone opracowanie Jeana-Marie Henckaertsa nt. Studium po?wi?cone zwyczajowemu mi?dzynarodowemu prawu humanitarnemu: wk?ad w zrozumienie i poszanowanie zasad prawa dotycz?cych konfliktu zbrojnego, O?rodek Upowszechniania Prawa Humanitarnego przy ZG PCK, Warszawa 2005. Studium zawiera list? 161 zasad prawa humanitarnego posiadaj?cych charakter norm zwyczajowych.

[9] Deklaracja w przedmiocie prawa wojny morskiej, Pary?, 16 kwietnia 1856 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybr dokumentw, wst?p i opracowanie L. Gelberg, PWN, Warszawa 1954, t. I, s. 60.

[10] Konwencja w sprawie polepszenia losu rannych i chorych wojskowych w armiach w polu b?d?cych, Genewa, 22 sierpnia 1864 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna..., s. 105-106.

[11] Zob. H. Dunant, Wspomnienie Solferino (t?umaczenie, wst?p i przypisy R. Bielecki), MKCK, Warszawa 1983.

[12] Deklaracja w sprawie pociskw wybuchaj?cych ma?ego kalibru, Petersburg, 11 grudnia 1868 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna..., s. 108-109.

[13] Deklaracja o zakazie u?ywania pociskw gazowych, Haga, 29 lipca 1899 r., w: Prawo mi?dzynarodowe. ?rd?a i materia?y, pod red. A. Grbiela, Katowice 1970, t. II, s. 132.

[14] Deklaracja o zakazie u?ywania na wojnie kul rozszerzaj?cych si? lub rozp?aszczaj?cych, Haga, 29 lipca
1899 r., w: Prawo mi?dzynarodowe. ?rd?a i materia?y..., t. II, s. 132.

[15] Konwencja w sprawie okr?tw szpitalnych, Haga, 21 grudnia 1904 r. (DzU z 1936 r., nr 60, poz. 439).

[16] Konwencja o pokojowym za?atwianiu sporw mi?dzynarodowych (I konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1930 r., nr 9, poz. 64).

[17] Konwencja w sprawie ograniczenia u?ycia si?y dla ?ci?gania d?ugw zawarowanych umow?
(II konwencja haska), Haga, 17 pa?dziernika 1907 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybr dokumentw, wst?p i opracowanie L. Gelberg, PWN, Warszawa 1954, t. I, s. 252-253.

[18] Konwencja dotycz?ca rozpocz?cia krokw nieprzyjacielskich (III konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1927 r., nr 21, poz. 159).

[19] Konwencja dotycz?ca praw i zwyczajw wojny l?dowej oraz Regulamin praw i zwyczajw wojny l?dowej, (IV konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1927 r., nr 21, poz. 161).

[20]Konwencja dotycz?ca praw i obowi?zkw mocarstw i osb neutralnych w razie wojny l?dowej
(V konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1927 r., nr 21, poz. 163).

[21] Konwencja o post?powaniu ze statkami handlowymi nieprzyjaciela na pocz?tku wojny
(VI konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1936 r., nr 6, poz. 64).

[22] Konwencja o przerabianiu statkw handlowych na okr?ty wojenne (VII konwencja haska), Haga,
18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1936 r., nr 6, poz. 65).

[23] Konwencja dotycz?ca zak?adania min wybuchaj?cych automatycznie za dotkni?ciem (VIII konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna...,t. I, s. 267-268.

[24] Konwencja o bombardowaniu przez morskie si?y zbrojne w czasie wojny, (IX konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1936 r., nr 6, poz. 66).

[25] Konwencja w sprawie zastosowania do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej (X konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna...,
t. I, s. 269-273.

[26] Konwencja o pewnych ograniczeniach w wykonywaniu prawa zdobyczy podczas wojny morskiej

(XI konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1936 r., nr 6, poz. 68).

[27]Konwencja w sprawie utworzenia Mi?dzynarodowego Trybuna?u Kaperskiego, ( XII konwencja haska), Haga,18 pa?dziernika 1907 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna...,
t. I, s. 275-286. Konwencja nie wesz?a w ?ycie.

[28] Konwencja dotycz?ca praw i obowi?zkw mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej (XII konwencja haska), Haga, 18 pa?dziernika 1907 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna...,t. I, s. 287-291.

[29] Deklaracja w sprawie zakazu zrzucania z balonw pociskw i ?rodkw wybuchowych, Haga,
18 pa?dziernika 1907 r., w: Prawo mi?dzynarodowe i historia dyplomatyczna...,t. I, s. 292. Deklaracja ta nie r?ni?a si? tre?ci? od tej przyj?tej na I konferencji pokojowej.

[30] Zalecenia te by?y zignorowane w Kriegsbrauch im Landkriege z 1902 r. Dokument ten obowi?zywa? w czasie I wojny ?wiatowej.

[31] Deklaracja dotycz?ca prawa wojny morskiej, Londyn, 26 lutego 1909 r., w: B. Winiarski, Wybr ?rde? do nauki prawa mi?dzynarodowego, Warszawa 1938, s. 130-140.

[32] Protok? dotycz?cy zakazu u?ywania na wojnie gazw dusz?cych, truj?cych lub podobnych oraz ?rodkw bakteriologicznych, Genewa, 17 czerwca 1925 r. (DzU z 1929 r., nr 28, poz. 278).

[33] Protok? dotycz?cy przepisw o akcji wojennej ?odzi podwodnych, ustalonych w cz??ci IV traktatu londy?skiego z dnia 22 kwietnia 1930 r., Londyn, 6 listopada 1936 r. (DzU z 1937 r., nr 55, poz. 425).

[34] Konwencja genewska o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych, Genewa, 27 lipca 1929 r. (DzU z 1932 r., nr 103, poz. 864 ); Konwencja w sprawie traktowania je?cw wojennych, Genewa, 27 lipca 1929 r . (DzU z 1932 r., nr 103, poz. 866).

[35] Regu?y wojny powietrznej, Haga, 19 lutego 1923 r., w: Prawo mi?dzynarodowe. ?rd?a i materia?y, t. II,
s. 137-143.

[36] Uwa?aj?c, ?e dla zabezpieczenia stosunkw pokojowych wa?nym jest, aby kroki nieprzyjacielskie nie rozpoczyna?y si? bez uprzedniego zawiadomienia, ?e wa?nym jest rwnie?, aby stan wojny by? notyfikowany bez zw?oki Mocarstwom neutralnym; (...)

[37] Art. 2 konwencji : Postanowienia, zawarte w regulaminie, wspomnianym w art. 1 oraz niniejszej konwencji obowi?zuj? tylko w stosunku pomi?dzy Mocarstwami Uk?adaj?cymi si? i tylko je?li wszyscy wojuj?cy nale?? do konwencji.

[38] Zasada ta potocznie nazywana jest klauzul? Martensa, od nazwiska jej autora, cz?onka delegacji rosyjskiej, aktywnego uczestnika I i II konferencji haskiej.

[39] Konwencja o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych ( I konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (DzU z 1956 r., nr 38, poz. 171, za??cznik). Zast?pi?a I konwencj? z 1929 r.

[40] Konwencja o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitkw si? zbrojnych na morzu ( II konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (DzU z 1956 r., nr 38, poz. 171, za??cznik). Zast?pi?a X konwencj? hask? z 1907 r. o przystosowaniu do wojny morskiej zasad konwencji genewskiej z 1906 r.

[41] Konwencja o traktowaniu je?cw wojennych (III konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia
1949 r. (DzU z 1956 r., nr 38, poz. 171, za??cznik). Zast?pi?a II konwencj? z 1929 r.

[42]Konwencja genewska o ochronie osb cywilnych podczas wojny, Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (DzU z 1956 r., nr 38, poz. 171, za??cznik).

[43] Zob. art. 63 I konwencji genewskiej z 1949 r.

[44]Protok? dodatkowy do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r. dotycz?cy ochrony ofiar mi?dzynarodowych konfliktw zbrojnych (protok? I), Genewa, 8 czerwca 1977 r. (DzU z 1992 r., nr 41, poz. 175, za??cznik). Protok? zosta? ratyfikowany przez 160 pa?stw. Stan na dzie? 28 stycznia
2003 r.

[45] Protok? dodatkowy do konwencji genewskich z 12 sierpnia 1949 r. dotycz?cy ochrony ofiar niemi?dzynarodowych konfliktw zbrojnych (protok? II), Genewa, 8 czerwca 1977 r. (DzU z 1992 r., nr 41, poz. 175, za??cznik). Protok? II zosta? ratyfikowany przez 157 pa?stw. Stan na dzie? 28 stycznia 2003 r.

[46] Protok? dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotycz?cy przyj?cia dodatkowego znaku rozpoznawczego, Genewa, 8 grudnia 2005 r. (DzU z 2010 r., nr 70, poz. 447). Protok? wszed? w ?ycie 14 stycznia 2007 r. Zgodnie z art. 11 ust. 2 protoko?u w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej wszed? on w ?ycie 26 kwietnia 2010 r. O?wiadczenie rz?dowe z dnia 13 stycznia 2010 r. w sprawie mocy obowi?zuj?cej Protoko?u dodatkowego do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotycz?cego przyj?cia dodatkowego znaku rozpoznawczego, przyj?tego w Genewie dnia 8 grudnia 2005 roku (Protok? III) (DzU z 2010 r., nr 70, poz. 448). Zob. tak?e Ustawa z dnia 1 lipca 2009 r. o ratyfikacji Protoko?u dodatkowego (Protok? III) (DzU z 2009 r., nr 127, poz. 1049).

[47]Konwencja o ochronie dbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz z regulaminem wykonawczym do tej konwencji oraz protok? o ochronie dbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 14 maja 1954 r. (DzU z 1957 r., nr 46, poz. 212, za??cznik).

[48] H. P. Gasser, Mi?dzynarodowe, s. 16.

[49] Protok? drugi do konwencji haskiej z 1954 r. o ochronie dbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 26 marca 1999 r., w: Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych. Zbir dokumentw,
M. Flemming. Uzupe?nienie i redakcja M. G?ska i E. Mikos-Skuza, AON, Warszawa 2003, s. 458-469. Protok? podpisa?o lub ratyfikowa?o 47 pa?stw. Polska nie jest stron? protoko?u II. Stan prawny na dzie? 13 lutego 2003 r.

[50]Konwencja o zakazie prowadzenia bada?, produkcji i gromadzenia zapasw broni bakteriologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu, Londyn, Moskwa, Waszyngton, 10 kwietnia 1972 r. (DzU z 1976 r., nr 1, poz. 1, za??cznik). Okre?lenie bro? toksyczna dotyczy jedynie toksyn pochodzenia organicznego.

[51]Konwencja o zakazie u?ywania technicznych ?rodkw oddzia?ywania na ?rodowisko w celach militarnych lub jakichkolwiek innych celach wrogich, Genewa, 18 maja 1977 r. (DzU z 1978 r., nr 31, poz. 132, za??cznik).

[52] Szerzej na temat ochrony ?rodowiska podczas konfliktu zbrojnego: S. D. Lanier-Graham, The Ecology of war. Environmental Impacts of Weaponry and Warfare, Walker and Company, New York 1993.

[53] Konwencja o zakazie lub ograniczeniu u?ycia pewnych broni konwencjonalnych, ktre mog? by? uwa?ane za powoduj?ce nadmierne cierpienia lub maj?ce niekontrolowane skutki, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. (DzU z 1984 r., nr 23, poz. 104, za??cznik).

[54] Obecny tekst art. 1 zosta? rozbudowany do siedmiu paragrafw, spo?rd ktrych najistotniejsze s? paragrafy 2 i 3: Paragraf 2. Niniejsza Konwencja oraz za??czone do niej Protoko?y maj? rwnie? zastosowanie oprcz sytuacji okre?lonych w ust?pie 1 niniejszego Artyku?u, w sytuacjach okre?lonych w Artykule 3 wsplnym dla Konwencji Genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. Niniejsza Konwencja oraz za??czone do niej Protoko?y nie maj? zastosowania w sytuacjach wewn?trznych niepokojw i napi??, takich jak rozruchy, izolowane
i sporadyczne akty przemocy oraz inne podobne akty nieb?d?ce konfliktami zbrojnymi. 3. W przypadku konfliktw zbrojnych niemaj?cych charakteru mi?dzynarodowego wyst?puj?cych na terytorium jednej
z Wysokich Umawiaj?cych si? Stron, ka?da strona konfliktu zobowi?zana jest do stosowania si? do zakazw
i ogranicze? zawartych w niniejszej Konwencji oraz za??czonych do niej Protoko?ach.
Zob. Poprawiony artyku? 1 konwencji o zakazie lub ograniczeniu u?ycia pewnych broni konwencjonalnych, ktre mog? by? uwa?ane za powoduj?ce nadmierne cierpienia lub maj?ce niekontrolowane skutki, wraz z za??cznikami, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. (Konwencja CCW) (DzU z 2007 r., nr 85, poz. 566). Poprawiony artyku? 1 zosta? przyj?ty na drugiej konferencji przegl?dowej konwencji CCW dnia 21 grudnia 2001 r. Zgodnie z art. 8, ust. 1 pkt b konwencji, poprawiony artyku? wszed? w ?ycie dnia 18 maja 2004 r. , a w stosunku do RP w dniu 15 marca 2007 r. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2006 r. o ratyfikacji (DzU z 2006 r., nr 120, poz. 822). O?wiadczenie rz?dowe z dnia 10 pa?dziernika 2006 r. w sprawie mocy obowi?zuj?cej Poprawionego Artyku?u 1 Konwencji (DzU z 2007 r., nr 85, poz. 567).

[55]Protok? w sprawie niewykrywalnych od?amkw, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. ( DzU z 1984 r., nr 23, poz. 104, za??cznik).

[56] Protok? w sprawie zakazw lub ogranicze? u?ycia min, min-pu?apek i innych urz?dze?, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. (DzU z 1980 r. nr 23, poz. 104, za??cznik).

[57] Poprawiony protok? II w sprawie zakazw lub ogranicze? u?yciu min, min-pu?apek i innych urz?dze? zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r. (Protok? II zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r.) za??czony do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu u?ycia pewnych broni konwencjonalnych, ktre mog? by? uwa?ane za powoduj?ce nadmierne cierpienia lub maj?ce niekontrolowane skutki, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. (DzU z 2005 r., nr 125, poz. 1048). Polska ratyfikowa?a poprawiony protok? 23 lipca 2003 r.( DzU z 2003 r., nr 89, poz. 819). Protok? II wszed? w ?ycie w dniu 3 grudnia 1998 r., a w stosunku do RP w dniu 15 kwietnia 2004 r. zgodnie z postanowieniami art. 8 ust. 1 lit. b konwencji o zakazie lub ograniczeniu O?wiadczenie rz?dowe z dnia 16 lutego 2005 r. w sprawie mocy obowi?zuj?cej Poprawionego Protoko?u II (DzU z 2005r., nr 125, poz. 1049).

[58] Protok? w sprawie zakazw lub ogranicze? u?ycia broni zapalaj?cych, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. (DzU z 1980 r. nr 23, poz. 104, za??cznik).

[59] Protok? w sprawie o?lepiaj?cej broni laserowej (Protok? IV). Dodatkowy protok? z dnia 13 pa?dziernika 1995 r. do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu u?ycia pewnych broni konwencjonalnych, ktre mog? by? uwa?ane za powoduj?ce nadmierne cierpienia lub maj?ce niekontrolowane skutki, Genewa, 10 pa?dziernika 1980 r. (DzU z 2007 r., nr 215, poz. 1583). Zgodnie z art. 2 konwencji z 13 pa?dziernika 1980 r. protok? wszed? w ?ycie dnia 30 lipca 1998 r., a w stosunku do RP dnia 23 marca 2005 r. Ustawa z dnia 26 sierpnia 2003 r. o ratyfikacji dodatkowego protoko?u (DzU z 2003 r., nr 183, poz. 1786). O?wiadczenie rz?dowe z dnia 31 sierpnia 2007 r. w sprawie mocy obowi?zuj?cej dodatkowego protoko?u (DzU z 2007 r., nr 215, poz. 1584).

[60]Protok? wszed? w ?ycie 12 listopada 2006 r. Obecnie w Polsce trwaj? prace zmierzaj?ce do ratyfikacji tej umowy.

[61] Konwencja o zakazie u?ycia, sk?adowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz o ich zniszczeniu, Ottawa, 3-4 grudnia 1997 r. w: Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych. Zbir dokumentw, M. Flemming. Uzupe?nienie, s. 226-233. Konwencja wesz?a w ?ycie 1 marca 1999 r. Polska konwencj? podpisa?a, ale nie ratyfikowa?a. Obecnie trwaj? prace zmierzaj?ce do ratyfikacji tej umowy w 2012 r.

[62] Rozporz?dzenie Rady Ministrw z dnia 7 kwietnia 1998 r. w sprawie ustanowienia zakazu wywozu min przeciwpiechotnych z polskiego obszaru celnego (DzU z 1998 r., nr 52, poz. 321). Rozporz?dzenie utraci?o moc w zwi?zku ze skre?leniem rozdzia?u 4 ustawy z dnia 11 grudnia 1997 r. o administrowaniu obrotem z zagranic? towarami i us?ugami oraz o obrocie specjalnym w zwi?zku z art. 44 pkt 4 ustawy z dnia 29 listopada 2000 r. o obrocie z zagranic? towarami, technologiami i us?ugami o znaczeniu strategicznym dla bezpiecze?stwa pa?stwa, a tak?e dla utrzymania mi?dzynarodowego pokoju i bezpiecze?stwa oraz o zmianie niektrych ustaw(DzU z 2000 r., nr 119, poz. 1250). Obecnie obowi?zuj?cy zakaz wywozu z terytorium RP min przeciwpiechotnych obowi?zuje na podstawie Rozporz?dz?dzenia Rady Ministrw z dnia 23 listopada 2004 r. w sprawie wprowadzenia zakazu i ograniczenia obrotu towarami o znaczeniu strategicznym dla bezpiecze?stwa pa?stwa (DzU z 2004 r., nr 255, poz. 2557).

[63] Szerzej na temat min przeciwpiechotnych, w: The Banning of Anti-personnel Landmines. The legal contribution of the Internarional Commmittee of Red Cross, edited by L. Maresca, S. Maslen, Cambridge University Press 2000.

[64]Konwencj? o zakazie prowadzenia bada?, produkcji, sk?adowania i u?ycia broni chemicznej oraz
o zniszczeniu jej zapasw, Pary?, 13 stycznia 1993 r. (DzU z 1999 r., nr 63, poz. 703, za??cznik). Konwencja zosta?a podpisana przez ponad 160 pa?stw. Stan na dzie? 2 stycznia 2001 r. Konwencja rozwija i uzupe?nia protok? genewski z 1925 r.

[65] Szerzej na temat broni chemicznej w: Security with Nuclear Weapons? Different Perspectives on National Security, edited by R. Cowen Karp, SIPRI, Oxford University Press, New York 1991; Biotechnology, weapons and humanity, British Medical Association 1999.

[66] Traktat o ca?kowitym zakazie prb j?drowych, Nowy Jork, 10 wrze?nia 1996 r., w: Druk sejmowy nr 663 z 1998 r. Traktat zosta? ratyfikowany przez Polsk?.

[67] Mi?dzynarodowa umowa o zwalczaniu, rekrutacji, wykorzystaniu, finansowaniu i szkoleniu najemnikw, Nowy Jork 1989 r., w: M. Flemming, J. Wojciechowska, Zbrodnie wojenne. Przest?pstwa przeciwko pokojowi, pa?stwu i obronno?ci. Rozdzia? XVI, XVII, XVIII kodeksu karnego. Komentarz, Wydawnictwo C. H. Beck, Warszawa 1999, s. 686-692. Polska konwencj? podpisa?a 28 grudnia 1990 r. Konwencja wesz?a w ?ycie 20 pa?dziernika 2001 r.

[68] Zob. art. 1 konwencji.

[69] Konwencja o bezpiecze?stwie personelu Organizacji Narodw Zjednoczonych i personelu wsp?dzia?aj?cego, Nowy Jork, 9 grudnia 1994 r., w: Druk sejmowy nr 1239 z 6 lipca 1999 r. Konwencja wesz?a w ?ycie 15 stycznia 1999 r. Polska konwencj? ratyfikowa?a 22 maja 2000 r.

[70]Protok? fakultatywny do konwencji o prawach dziecka w sprawie anga?owania dzieci w konflikty zbrojne, Nowy Jork, 25 maja 2000 r. (DzU z 2007 r., nr 91, poz. 608). Ustawa o ratyfikacji z dnia 23 lipca 2004 r. (DzU z 2004 r., nr 194, poz. 1982). O?wiadczenie rz?dowe z dnia 12 wrze?nia 2006 r. w sprawie mocy obowi?zuj?cej Protoko?u fakultatywnego do Konwencji o prawach dziecka w sprawie anga?owania dzieci w konflikty zbrojne, Nowy Jork, 25 maja 2000 r. (DzU z 2007 r., nr 91, poz. 609). Zgodnie z art. 10 ust. 1-2 protok? wszed? w ?ycie 12 lutego 2002 r. , a w stosunku do RP 7 maja 2005 r..

[71] Przy sk?adaniu dokumentu ratyfikacyjnego rz?d RP z?o?y? nast?puj?c? deklaracj?. Zgodnie z art. 3, ust. 2 protoko?u Rz?d RP o?wiadcza, ?e: 1.w przypadku obowi?zkowego poboru do s?u?by wojskowej dolna granica wieku jest okre?lono przez prawo i wynosi 18 lat. 2. przy ochotniczym wst?powaniu do Si? Zbrojnych RP dolna granica wieku jest okre?lona przez prawo i wynosi 17 lat. Wst?pienie do Si?a Zbrojnych RP jest rzeczywi?cie dobrowolne, a kandydat zobowi?zany jest przed?o?y? dokument potwierdzaj?cy jego dat? urodzenia. Wymagana jest tak?e zgoda jego rodzicw lub opiekunw prawnych.

[72] Mi?dzynarodowa konwencja przeciwko brani zak?adnikw, Nowy Jork, 18 grudnia 1979 r. (DzU
z 2000 r., nr 106, poz. 1123).

[73] Europejska konwencja i zwalczaniu terroryzmu, Strasburg, 27 stycznia 1977 r. (DzU z 1996 r., nr 117, poz. 557). Por. tak?e: Mi?dzynarodowa konwencja o zwalczaniu terrorystycznych atakw bombowych, Nowy Jork, 15 grudnia 1997 r., w: Druk sejmowy nr 1286 z 24 stycznia 2003 r. Ustawa z dnia 13 marca 2003 r. o ratyfikacji mi?dzynarodowej konwencji o zwalczaniu terrorystycznych atakw bombowych (DzU z 2003 r., nr 80, poz. 716); Mi?dzynarodowa konwencja o zwalczaniu finansowania terroryzmu, Nowy Jork, 9 grudnia 1999 r. w: Druk sejmowy nr 878 z 2003 r. Ustawa z dnia 9 stycznia 2003 r. o ratyfikacji mi?dzynarodowej konwencji o zwalczaniu finansowania terroryzmu (DzU z 2003 r., nr 44, poz. 374). Zob. tak?e: B. Pi?tkowski, Terroryzm: Nowe wezwanie dla bezpiecze?stwa, wyd. Adam Marsza?ek, DBM MON, nr 24, Warszawa 1996; F. Jasi?ski, Unia Europejska wobec terroryzmu, SM 2002, nr 2, s. 35-58; K. Kubiak, terroryzm morski. Nowe zagro?enie dla bezpiecze?stwa mi?dzynarodowego, SM 2002, nr 3, s. 51-70.

[74] Zob. art. 1 konwencji.

[75] Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poni?aj?cego traktowania albo karania, Nowy Jork, 10 grudnia 1984 r. ( DzU z 1989 r., nr 63, poz. 378, za??cznik)

[76] Konwencja o zapobie?eniu torturom oraz nieludzkiemu lub poni?aj?cemu traktowaniu albo karaniu, Pary?, 26 listopada 1987 r. (DzU z 1995 r., nr 46, poz. 238).

[77] Konwencja o ochronie praw cz?owieka i podstawowych wolno?ci zmieniona nast?pnie protoko?ami nr 3, 5 i 8 oraz uzupe?niona protoko?em nr 2, Rzym, 4 listopada 1950 r. ( DzU z 1993 r., nr 61, poz. 284 i z 1998 r., nr 147, poz. 962)

[78] Mi?dzynarodowe prawo konfliktw zbrojnych. Prawo przeciwwojenne. Zbir dokumentw. Wyboru dokona? oraz opatrzy? wst?pem i przypisami M. Flemming, Agencja Artekon, Warszawa 1991. Por tak?e: M. G?ska, A. Ciupi?ski, Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych. Wybrane problemy, AON, Warszawa 2001.

[79]Mi?dzynarodowe prawo humanitarne konfliktw zbrojnych. Zbir dokumentw,
M. Flemming. Uzupe?nienie

[80] 126. Pojawienie si? norm o charakterze oglnym dotycz?cym wewn?trznych konfliktw zbrojnych nie oznacza, ?e do wojny domowej znajduje zastosowanie ca?e powszechne prawo mi?dzynarodowe. Nale?y odnotowa? dwa szczeglne ograniczenia: (i) tylko niektre normy i zasady reguluj?ce mi?dzynarodowe konflikty zbrojne zosta?y stopniowo rozszerzone do tego stopnia, ?e znajduj? one zastosowanie w konfliktach wewn?trznych; i (ii) rozszerzenie to nie nast?pi?o poprzez pe?ne i mechaniczne przeszczepienie tych norm do konfliktw wewn?trznych; w konfliktach wewn?trznych znajduje zastosowanie raczej oglna zasada zawarta w tych normach, a nie ich szczeg?owa tre?? (...). 127. Uwzgl?dniaj?c te ograniczenia nie mo?na jednak zaprzeczy?, ?e nast?pi? rozwj norm zwyczajowych reguluj?cych konflikty wewn?trzne. Normy te (...) obejmuj? takie dziedziny, jak ochrona osb cywilnych przed skutkami dzia?a? wojennych, zw?aszcza przed atakami dokonywanymi bez rozr?nienia, ochrona obiektw cywilnych, szczeglnie dbr kultury, ochrona tych wszystkich, ktrzy nie bior? udzia?u (albo ju? nie bior? udzia?u) w dzia?aniach zbrojnych, a tak?e zakaz korzystania z takich ?rodkw prowadzenia wojny, z ktrych nie wolno korzysta? w mi?dzynarodowych konfliktach zbrojnych oraz zakaz stosowania pewnych metod w dzia?aniach zbrojnych. Decyzja Izby Apelacyjnej Mi?dzynarodowego Trybuna?u Karnego dla by?ej Jugos?awii z 2 X 1995 r. w sprawie nr IT- 94 - 1- AR72 przeciwko Du?anowi Tadi?owi dotycz?ca wniosku obrony Tadi?a w kwestii wst?pnej apelacji w przedmiocie jurysdykcji (International Legal Materials, 1996, vol. 35, nr 1, ss. 32-76), w: Prawo mi?dzynarodowe. Materia?y do studiw, pod red. B. Wierzbickiego, Temida 2, Bia?ystok 2000, s. 475-476.

[81] W przypadku Polski przepisy te uregulowane s? w art. 5 konstytucji Rzeczpospolita Polska strze?e niepodleg?o?ci i nienaruszalno?ci swojego terytorium. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (DzU z 1997 r., nr 78, poz. 483 i z 2001 r., nr 28, poz. 319 oraz w art. 127 i 128 kodeksu karnego -ustawa z dnie 6 czerwca 1997 r. (DzU z 1997 r., nr 88, poz. 553 z p?. zm.).

[82] Por. Konstytucja RP rozdzia? XI Stany nadzwyczajne art. 228-234; Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyj?tkowym (DzU z 2002 r., nr 113, poz. 985 i nr 153, poz. 1271); Ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz kompetencjach Naczelnego Dowdcy Si? Zbrojnych i zasadach jego podleg?o?ci konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (DzU z 2002 r., nr 156, poz. 1301).

[83] O szczeglnych warto?ciach art. 3 mo?e ?wiadczy? wyrok Mi?dzynarodowego Trybuna?u Sprawiedliwo?ci
z 27 czerwca 1986 r. w sprawie dotycz?cej wojskowej oraz parawojskowej dzia?alno?ci w Nikaragui oraz przeciw Nikaragui: 218 (...) Artyku? 3 wsplny wszystkim czterem konwencjom genewskim z 12 sierpnia 1949 r. okre?la pewne normy, jakie nale?y stosowa? w konfliktach zbrojnych nie maj?cych charakteru mi?dzynarodowego. Nie ma w?tpliwo?ci, ?e w przypadku mi?dzynarodowego konfliktu zbrojnego te normy tak?e obowi?zuj? jako pewne minimum, obok bardziej szczeg?owych norm, ktre przyj?to z my?l?
o mi?dzynarodowych konfliktach zbrojnych
; normy zawarte w art. 3 wyra?aj? zdaniem Trybuna?u to, co Trybuna? w 1949 r. nazwa? elementarnymi wzgl?dami humanitaryzmu (sprawa dotycz?ca Cie?niny Korfu, cz??? merytoryczna, ICJ Reports 1949, s. 22). (...)220. Trybuna? uwa?a, ?e rz?d Stanw Zjednoczonych ma obowi?zek - u?ywaj?c okre?le? zawartych w art. 1 konwencji genewskich z 1949 r. - przestrzega? konwencji, a nawet dopilnowa? ich przestrzegania we wszelkich okoliczno?ciach, gdy? taki obowi?zek wynika nie tylko z samych konwencji, ale z oglnych zasad prawa humanitarnego, ktrym konwencje nadaj? jedynie konkretn? tre??. Stany Zjednoczone maj? zatem obowi?zek powstrzymania si? od zach?cania pojedynczych osb lub grup zaanga?owanych w konflikt w Nikaragui do dzia?ania z naruszeniem postanowie? art. 3 wsplnego czterem konwencjom genewskim. ICJ Reports of Judgments, Advisory Opinions and Orders 1986, s. 114, w: Prawo mi?dzynarodowe. Materia?y do studiw, pod red. B. Wierzbickiego, Temida 2, Bia?ystok 2000, s. 474-477.

[84] Z. Cybichowski, Mi?dzynarodowe prawo wojenne, Lww 1914, s. 10.

[85] Z. Cybichowski, Mi?dzynarodowe ..., s. 20-22.

[86] Wst?p do IV konwencji haskiej Konwencja dotycz?ca praw i zwyczajw wojny l?dowej, Haga, 18 pa?dziernika 1907 r. (DzU z 1927 r., nr 21, poz. 161).

[87] Dla porwnania konwencje genewskie z protoko?em dodatkowym I licz? razem 531 artyku?w
(I-KG- 64, II -KG 63, III-143, IV-159 i PD I-102 art.).

[88] Por. E. Mikos-Skuza, Wojna domowa a prawo humanitarne konfliktw zbrojnych, Przegl?d Czerwonokrzyski 2001, maj-czerwiec, s. 13-15.

[89] Protok? II nie zabrania jednak stosowania przez w?adze pa?stwowe ?rodkw przewidzianych przepisami prawa do obrony pa?stwa: ?adne postanowienie niniejszego protoko?u nie mo?e by? powo?ywane w celu naruszenia suwerenno?ci pa?stwa lub odpowiedzialno?ci rz?du za utrzymanie lub przywrcenie wszelkimi legalnymi ?rodkami porz?dku publicznego w pa?stwie i za obron? jedno?ci narodowej oraz integralno?ci terytorialnej pa?stwa (art. 3, ust. 1).

[90]Por. Opracowanie MKCK na kurs prawa wojennego, Pozna? 1997.

[91] Art. 96, ust. 3 PDI (...) Takie o?wiadczenie, po otrzymaniu go przez depozytariusza, ma nast?puj?ce skutki w zwi?zku z tym konfliktem: a) konwencja i niniejszy protok? staj? si? natychmiast obowi?zuj?ce dla tej w?adzy jako Strony konfliktu; b) wymieniona w?adza korzysta z tych samych praw i ma takie same obowi?zki jak Wysoka Umawiaj?ca si? Strona konwencji i niniejszego protoko?u; oraz c) konwencje i niniejszy protok? wi??? w rwnym stopniu wszystkie Strony konfliktu.

[92] Art. 43-44 PD I definiuj? status kombatanta i je?ca wojennego.

Naszą witrynę przegląda teraz 4 gości 

Informujemy, i? w celu optymalizacji tre?ci dost?pnych w naszych serwisach, dostosowania ich do indywidualnych potrzeb ka?dego u?ytkownika, jak rwnie? dla celw reklamowych i statystycznych korzystamy z informacji zapisanych za pomoc? plikw cookies na urz?dzeniach ko?cowych u?ytkownikw. Pliki cookies u?ytkownik mo?e kontrolowa? za pomoc? ustawie? swojej przegl?darki internetowej.Dalsze korzystanie z naszych serwisów internetowych, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies, opisaną w Polityce prywatności.polityka prywatnościo.

Akceptujesz pliki cookie?

EU Cookie Directive Module Information