Społeczno-prawne problemy bezpieczeństwa wewnętrznego III Rzczypospolitej . Wybrane problemy

redakcja naukowa Marek Gąska, WSEI, Lublin 2017, ss. 129-172.

 

ROZDZIAŁ 7

 

MAREK GĄSKA

 

Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych
w problematyce bezpieczeństwa państwa. Wybrane problemy

 

Dzięki pracy wielu tysięcy lat udało się stworzyć prawo wojenne, które jest potężną obroną przeciw aktom swawolnym wojujących, a znane powszechnie, przyczynić się może w wysokim stopniu
do uspokojenia zatrwożonej wieściami wojennymi ludności. Kto pracuje nad prawem wojennym,
kto rozszerza widomości o niem, może się przysłużyć narodowi i ludzkości.

 

(Z. Cybichowski, Międzynarodowe prawo wojenne, Nakładem Gubrynowicza i Syna, Lwów 1914,
s. 148, pisownia oryginalna)

 

7.1. Wprowadzenie

 

Ratyfikowanie przez Polskę protokołów dodatkowych z 1977 r.1 i 2003 r.2
do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r
.3 nałożyło na nasz kraj, a szczególnie na siły zbrojne, specyficzne obowiązki w zakresie wdrażania przepisów wynikających z tych dokumentów, które w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. są źródłem obowiązującego prawa (art. 87 i 91). Obowiązek przestrzegania norm prawa międzynarodowego został określony w art. 9 oraz 42-43 Konstytucji4. Natomiast uchwalony w dniu 2 sierpnia 1997 r. Kodeks karny5 w rozdziale XVI w art. 117-126 penalizuje odpowiedzialność karną za przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz prawu wojennemu. Z art. 1 wspólnego dla czterech konwencji genewskich oraz art. 47 - 48 dla
I konwencji
i art. 48 - 49 dla II konwencji oraz protokołów dodatkowych I i II wynika bezpośrednia potrzeba upowszechniania i stosowania międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych (m.p.h.k.z.). Państwa na mocy art. 80 protokołu dodatkowego I z 1977 r. (PD I z 1977 r.) zostały zobowiązane do wydania przepisów wewnętrznych, aby właściwie stosować postanowienia wynikające z ratyfikowanych umów. Ponadto art. 83 PD I zobowiązał strony konwencji i protokołu nie tylko do zaznajamiania sił zbrojnych z przepisami prawa humanitarnego, ale i do włączenia treści tych przepisów
do programów szkolenia wojskowego i cywilnego. Autor próbuje przybliżyć najnowsze aspekty implementacji prawa humanitarnego w polskim prawie krajowym i znaczenie tego zagadnienia dla bezpieczeństwa państwa.

 

7.2. Odpowiedzialność w kodeksie karnym za wojnę napastniczą

 

Odpowiedzialność karna za wszczęcie wojny napastniczej została ujęta w rozdziale XVI k.k. pt. Przestępstwa przeciwko pokojowi, ludzkości oraz przestępstwa wojenne
w art. 117,
który stanowi:

§ 1. Kto wszczyna lub prowadzi wojnę napastniczą, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 12 lat, karze 25 lat pozbawienia wolności albo karze dożywotniego pozbawienia wolności.

§ 2. Kto czyni przygotowania do popełnienia przestępstwa określonego w §1, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat.

§ 3. Kto publicznie nawołuje do wszczęcia wojny napastniczej, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 56.

Przedmiotem ochrony z art. 117 k.k. jest prawo społeczności międzynarodowej do życia w pokoju. Są to wartości ponadczasowe i uniwersalne. Zakaz propagowania takich działań jak: wszczynanie, prowadzenie wojny napastniczej i jej propagandowe przygotowanie, może być podstawą służącą do zapobiegania i wyeliminowania wojny
z umysłów ludzi, programów partii politycznych i organizacji narodowych
i międzynarodowych.

Podmiotem przestępstwa z § 1 i § 2 art. 117 k.k. może być każdy, kto z racji zajmowanego stanowiska w systemie politycznym państwa, w siłach zbrojnych ma możliwość podjęcia działań w celu wszczęcia lub prowadzenia wojny napastniczej. Mogą to być również członkowie ciała ustawodawczego, jeśli ciało to ma możliwość podjęcia decyzji o wszczęciu wojny napastniczej. Tak więc liczba osób mogąca popełnić to przestępstwo jest nieduża. Mogą to być także osoby, które w trybie pozakonstytucyjnym doszły do władzy
i wywołały wojnę
7.

Na podstawie art. 13 k.k. karze z §1 podlegają również osoby, które usiłują popełnić zbrodnię wszczęcia lub prowadzenia wojny napastniczej8.

Pojedyncze akty agresji wykonane przez niewielkie siły zbrojne, przestrzennie
i czasowo ograniczone, nawet na polecenie władz państwa, w myśl
art. 117 k.k. nie stanowią wojny napastniczej9. Mogą one być jedynie aktem agresji według katalogu ustanowionego przez ZO ONZ w rezolucji nr 3314/XXIX z dnia 14 grudnia 1974 r10.

Po II wojnie światowej praktyka karania za zbrodnię przeciw pokojowi obejmowała tylko osoby sprawujące kierownicze stanowiska. Akty oskarżenia nie obejmowały osób, które wykonywały rozkazy. Terminy „wojna napastnicza” i „agresja”, często używane zamiennie, mają różne znaczenie w prawie międzynarodowym. Agresja jest pojęciem szerszym, obejmującym, obok wojny napastniczej, także inne działania stanowiące zagrożenie lub naruszenie pokoju międzynarodowego, ale niepowodujące stanu wojny napastniczej.
Po raz pierwszy pojęcie napastnika sformułowano w
Konwencji londyńskiej z dnia 3 lipca 1933 r. o określeniu napaści11. Stanowiła ona, że napastnikiem jest państwo, które jako pierwsze popełni jeden z następujących czynów:

  • wypowie wojnę innemu państwu,

  • dokona najazdu przy pomocy swoich sił zbrojnych na terytorium innego państwa, nawet bez wypowiedzenia wojny,

  • zaatakuje przy pomocy swych sił lądowych, morskich lub powietrznych, okrętów lub samolotów inne państwo, nawet bez wypowiedzenia wojny,

  • dokona blokady morskiej wybrzeża lub portów innego państwa,

  • poprze uzbrojone bandy, które zorganizowały się na jego terytorium i dokonały najazdu na terytorium innego państwa.

Nie wszystkie sytuacje mają cechy wojny agresywnej i międzypaństwowej. Jedynie
o dwu pierwszych działaniach
można mówić jako agresywnych, mających takie cechy.

Wszczęcie wojny napastniczej może polegać także na formalnym wypowiedzeniu wojny, bądź na podjęciu działań zbrojnych bez zachowania jakichkolwiek formalności. Wojna to stan faktyczny, który wywołuje określone skutki w prawie międzynarodowym.

Prowadzenie wojny oznacza sprawowanie kierownictwa politycznego, jak
i kierowanie operacjami wojskowymi. Krąg osób
odpowiedzialnych, jak zostało wyjaśnione, jest zawężony. Nie obejmuje on żołnierzy, czyli uczestników działań zbrojnych, kombatantów, wykonujących rozkazy wydawane przez wyższych dowódców. Nie jesteśmy
w stanie dokładnie określić
, do jakiego poziomu dowodzenia podlegają odpowiedzialności karnej osoby z tytułu pogwałcenia art. 117 §1 i 2 k.k. Muszą to być osoby mające wpływ na podejmowane decyzje o strategicznym znaczeniu. W polskich warunkach na pewno będą
to: ND SZ, szef Sztabu Generalnego WP, Dowódca Generalny, Dowódca Operacyjny
12, Dowódca Wojsk Obrony Terytorialnej13.

Tylko publiczne nawoływanie do wszczęcia wojny napastniczej lub prowadzenia wojny napastniczej stanowi przestępstwo z § 3 art. 117 k.k. Nie jest karalne publiczne nawoływanie do dalszego prowadzenia wojny już wszczętej. Przestępstwo z § 3 jest przestępstwem formalnym, dokonanym niezależnie od skutku nawoływania. Dlatego nie można powoływać się na samoobronę prewencyjną, jak to robił minister Marek Siwiec, były szef BBN, w artykule pt. Dlaczego do Iraku?, kiedy stwierdził w sposób jednoznaczny:
W celu obrony przed takim nieprzyjacielem, musieliśmy zmienić filozofię działania. Przede wszystkim to my musimy znaleźć nieprzyjaciela, nie czekając, aż on znajdzie nas. Po drugie, należy go zneutralizować, zanim urośnie w siłę. Po trzecie, środkami do osiągnięcia tych celów nie są czołgi, ale połączone działania polityczne, wojskowe, gospodarcze i finansowe. Po czwarte, trud na nic się nie zda, jeśli będziemy działać w pojedynkę14.

Nawoływanie do wszczęcia wojny napastniczej było od dawna przestępstwem według prawa polskiego. Kodeks karny z dnia 11 lipca 1932 r.15 stanowił w art. 113: Kto publicznie nawołuje do wojny napastniczej, podlega karze więzienia do lat 5. Warunkiem ścigania karnego było jednak, aby czyn ten uznawany był za karalny przez prawo państwa, przeciwko któremu nawoływanie było kierowane (art. 113 § 2). Podobnej treści przepis został zamieszczony w Kodeksie karnym WP z dnia 23 września 1944 r.16 Kodeks karny z dnia
19 kwietnia 1969
r.17 nie zawierał podobnego przepisu. Zakazu propagandy wojennej dotyczyła Ustawa z dnia 29 grudnia 1950 r. o obronie pokoju18. Zakaz propagandy wojennej zamieszczony został w niektórych umowach międzynarodowych. Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych w art. 2 ust. 1 stwierdza: Wszelka propaganda wojenna będzie zakazana przez ustawę19.

Dość skomplikowana była sytuacja związana z udziałem jednostki GROM
w działaniach zbrojnych w 2003 r. w Iraku. M. Łukaszewicz, w książce
20 - wywiadzie
z gen. Romanem Polko przedstawia pełne dwuznaczności i braku fachowości zachowania polskich władz w momencie podejmowana decyzji o udziale w wojnie przeciwko Irakowi.

Gen. Roman Polko był w tym okresie pełen rozterek, ale także obaw, czy działa legalnie. Rozkaz do ataku na irackie platformy otrzymał zbyt późno. Można stwierdzić, że decyzję
o ataku podjął samowolnie, naruszając prawo międzynarodowe. Można także postawić pytanie, czy nie złamał
art. 117 k.k. z 1997 r. Sytuacja ta nigdy nie była omawiana
w gremiach naukowych, opiniotwórczych i środowiskach ekspertów. Jest to problem wstydliwy dla władz polskich,
jednocześnie to zagadnienie, które powinno być szczegółowo zbadane przez naukowców z zakresu prawa międzynarodowego, prawa karnego, specjalistów z zakresu bezpieczeństwa i obronności. Niestety, podstawy prawne udziału w misji irackiej
w początkowym okresie trzeba uznać za niejasne, co zresztą przyznaje sam gen. R. Polko
21 - chociaż postanowienie Prezydenta RP było datowane na dzień 17 marca 2003 r., on otrzymał je kilka dni później22.

Natomiast po zakończeniu działań zbrojnych i ustanowieniu okupacji amerykańsko-brytyjskiej Iraku podstawy naszego udziału w misji wynikały z rezolucji RB ONZ nr 1483
z
dnia 22 maja 2003 r., co przełożyło się na kolejne postanowienia Prezydenta RP, chociaż
i te podstawy prawne i okoliczności ich podjęcia budziły wątpliwoci. Faktem było, że RB przez wspomnianą
rezolucję zapraszała inne państwa, które nie są okupacyjnymi,
do współpracy
, ale na zasadzie podporządkowania się władzy okupacyjnej. Oznaczało to,
że Irak w całości pozostawał pod kontrolą amerykańską, a wyznaczenie stref okupacyjnych koalicjantom było nagrodą za dotrzymanie sojuszniczych zobowiązań. Wedle niektórych komentatorów
, Polska dotrzymała sojuszniczych zobowiązań, uczestnicząc zbrojnie przeciwko Husajnowi (działania jednostki Grom) i dalszych dowodów składać nie musiała23. A zatem Polska powinna poczekać na udział ONZ w operacji na terenie powojennego Iraku. W przypadku takiej operacji udział ONZ był niezbędny, w przeciwnym razie pobyt wojsk na obcym terytorium po zakończeniu konfliktu zbrojnego jednoznacznie należało traktować jako formę okupacji wojskowej, by nie powiedzieć wojennej. Zwracał na to uwagę Zdzisław Najder, dla którego podstawą udziału Polski w operacjach wojskowych poza granicami kraju powinna być rezolucja ONZ lub decyzja NATO. Teraz, zdaniem Najdera, jesteśmy postrzegani jak płatni podwykonawcy okupantów, ponosimy więc pełną odpowiedzialność polityczną za to, co się dzieje w naszej strefie24.

W rozważaniach o wojnie, konflikcie zbrojnym używamy języka, który ma usprawiedliwiać pejoratywne znaczenie tych pojęć. Warto zauważyć, że nie mówimy już
o operacjach pokojowych ONZ, UE, NATO oraz OBWE, bo za takie nie uznamy operacji
w Afganistanie i Iraku. Dlatego używamy pojęć „operacja antyterrorystyczna NATO”, „ walka z terroryzmem międzynarodowym”, „misja stabilizacyjna”, „misja wojskowa”, „wojna asymetryczna”, „wojna hybrydowa”, „działania przeciwpartyzanckie”, „reguły użycia siły”, zamiast „działania zbrojne”, „konieczność wojenna i wojskowa”, „okupacja wojenna lub wojskowa”, „okupacja pokojowa lub okupacja rozejmowa”. Zwłaszcza, że te działania SZ RP mieściły się w obszarze obowiązującego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych. Tak też należy na nie patrzeć i z takiego punktu widzenia je analizować, a nie z punktu widzenia „wirtualnej misji stabilizacyjnej”, która nie jest uregulowana w żadnych przepisach prawa międzynarodowego. Zaśmieca jedynie język debaty politycznej i deformuje znaczenie nauk
o bezpieczeństwie i obronności już na poziomie systematyzacji pojęć. Czesław Madajczyk
w opracowaniu
Faszyzm i okupacje z 1980 r. twierdził, że każda okupacja jest formą stabilizacji25. Podobnie twierdził M. Flemming, wedle którego wojska ONZ, działając
w ramach operacji pokojowych, wykonują pewne zadania wynikające z istoty okupacji (pokojowej).

Misja afgańska z 2001 r26. oraz iracka z 2003 r. pokazały zakłamanie debaty politycznej w Polsce. Wskazała na nieaktualność dokumentów strategicznych, bezrefleksyjność wypowiadanych przez media i ekspertów opinii. Powstała przedziwna sytuacja, polegająca na tym, że państwo polskie nie było w stanie wojny, konfliktu zbrojnego, ale prowadziło operację polityczno-kryzysową w ramach NATO (w Afganistanie) i operację wojskową w Iraku, nazywaną na potrzeby propagandy i moralnego usprawiedliwienia „operacją stabilizacyjną”. Natomiast SZ RP wysłane do obu tych operacji jak najbardziej działały na podstawie m.p.h.k.z. i prowadzily działania wojenne. Wykonywały zadania
w ramach tego prawa, które zezwala na zabijanie kombatantów i niszczenie celów militarnych przeciwnika, przy założeniu stosowania zasady humanitarności, rozróżniania
i proporcjonalności
27. SZ RP wykonywały założenia polityczne i wojskowe tych operacji,
o czym nasi decydenci chyba do końca nie wiedzieli albo nie chcieli wiedzieć
.
To rozdwojenie jaźni – jak
stwierdził Olaf Osica - było źródłem szeregu problemów, dotyczących nie tylko oceny działań polskich wojsk, ale i całego sensu operacji afgańskiej: niechcianej wojny28. A więc na poziomie politycznym byliśmy w koalicji państw dążących do zapewnienia zagrożonego bezpieczeństwa międzynarodowego, ale na poziomie wojskowo-operacyjnym byliśmy w obszarze „misji stabilizacyjnej”. Konkluzja – wedle O. Osicy - była prosta albo chcemy być liczącym się graczem militarnym, albo traktujemy zaangażowanie wojskowe jako „zło konieczne”. Wojskowe jednostki specjalne służą do realizacji wojskowych celów operacji, co sprowadza się do zabijania przeciwników, a zwłaszcza w wojnie partyzanckiej29. Należy się zgodzić z O. Osicą, że jeśli taka perspektywa była nie do zaakceptowania ze względów moralnych, ideologicznych lub politycznych - to nie należało się uważać za niepokonanych, lecz zastanowić się, w jaki inny sposób wziąć większą odpowiedzialność za bezpieczeństwo międzynarodowe, działając z sojusznikami30.

Jeśli celem politycznym operacji afgańskiej było wzmocnienie pozycji politycznej Polski wśród sojuszników NATO, a operacji irackiej wzmocnienie naszej pozycji wobec USA, należało wszystko temu podporządkować. Polska, jako kraj średniej wielkości, miała
i ma do odegrania istotną rolę w euroatlantyckim środowisku bezpieczeństwa. Dlatego zaangażowanie w Afganistanie i Iraku można było wykorzystać
dla zwiększenia bezpieczeństwa państwa polskiego i osiągnięcia korzyści ekonomicznych. I taki mógł być cel strategiczny operacji afgańskiej i irackiej. Niestety, tego celu nie osiągnęliśmy. Stało się akurat odwrotnie, czego dowodem jest polityka resetu w postaci doktryny byłego Prezydenta RP, Bronisława Komorowskiego. W pełni należy podzielić pogląd O. Osicy, że wydarzenia
z Nangar Khel oraz sposób, w jaki o nich mówiliśmy i mówimy, były i są świadectwem zagubienia sensu naszej obecności w Afganistanie
31.

Można postawić tezę, że decyzja o użyciu SZ RP w misji irackiej nie była porywem intelektu naszej klasy politycznej. Nie wynikała też z naszej racji stanu i interesu narodowego32. Dominował tutaj raczej interes partyjny i osobisty ówczesnych polityków lewicy, którzy chcieli się uwiarygodnić w oczach rządu USA. Należeli do nich:
Aleksander Kwaśniewski, Prezydent RP, Leszek Miller, premier, Włodzimierz Cimoszewicz, minister spraw zagranicznych, Jerzy Szmajdziński, minister ON, Marek Siwiec, szef BBN. Zdecydowanie zanegował udział Polski w misji w Iraku pisarz, Andrzej Stasiuk, który
w artykule opublikowanym we „Frankfurter Allgemeine Zeitung” z dnia 8 maja 2003 r. pisał:
Łatwiej jest okupować, pardon, stabilizować Irak niż przyznać, nawet w głębi duszy,
że samemu potrzebuje się europejskiej stabilizacji, nazywanej tutaj zresztą równie często okupacją. W sprytnych i płytkich umysłach rządzących jak w lustrze odbijają się wszystkie polskie kompleksy i przywary: ta nieustanna potrzeba przechytrzenia rzeczywistości,
to kombinowanie, że jakoś będzie, jakoś się uda, to cwaniactwo, że da się zrobić dobry interes przy zerowych kosztach własnych, kiwając w dodatku partnerów
33.

Czy interes narodowy, racja stanu nakazywały łamanie prawa międzynarodowego
i
art. 9 Konstytucji RP z 1997 r.? Czy wyższa konieczność państwowa (wojenna) nakazywała podjąć takie działania, ponieważ wzmacniało to bezpieczeństwo militarne i polityczne Polski? Jeśli tak, należało to wykazać i w pełni wykorzystać wszystkie możliwości polityczne, ekonomiczne militarne, aby osiągnąć zamierzony cel. Niestety, problem wzmocnienia bezpieczeństwa państwa pozostał na gruncie marzeń i niespełnionych ambicji. Było
to klasyczne, w przypadku naszych elit, zaklinanie rzeczywistości i tzw. polityka życzeniowa. Dlatego zasadne jest stwierdzenie, że takiego całościowego planu wzmocnienia bezpieczeństwa państwa poprzez udział w misji irackiej i afgańskiej nie było. Wynikało
to po części z tego, że polska klasa polityczna miała i ma problem ze zdefiniowaniem racji stanu i interesu narodowego.

Zasadne jest wyartykułowwanie faktu, że w 2011 r. po raz pierwszy opracowano strategię udziału SZ RP w operacjach międzynarodowych34. Był to już okres, kiedy Prezydent RP, Bronisław Komorowski sformułował nową doktrynę35 związaną z przeniesieniem strategicznych priorytetów Rzeczypospolitej Polskiej z udziału w misjach ekspedycyjnych
na zadania związane z zapewnieniem bezpośredniego bezpieczeństwa militarnego państwa.

 

 

 

7.3. Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych jako druga linia obrony przed skutkami wojny

 

M.p.h.k.z. jest drugą linią obrony, o której mówi w sposób niezwykle przekonujący prof. S. E. Nahlik. Warto więc zacytować jego słowa: Realizm polityczny sprawia,
że - poza niewielu doktrynerami - mało kto poważnie wysuwa tezę, jakoby zasadnicze postawienie samej wojny poza prawem wykluczało równoległe istnienie
drugiej linii obrony
w postaci norm prawnych regulujących sposób jej prowadzenia. Linia taka jest konieczna chociażby dla łatwiejszego ustalenia odpowiedzialności
36. Odpowiedzialność karna
za nieprzestrzeganie norm
m.p.h.k.z. określiła kierunek rozwoju tego prawa w XX/XXI wieku. Ma więc rację prof. T. Leśko, który rozwój prawa konfliktów zbrojnych widział na tle rozwoju historycznego konfliktów. Według niego najpierw ukształtowały się zasady określające reguły walki zbrojnej (ius in bello) oraz zasady neutralności w wojnie. Następnie ukształtowały się zasady ochrony humanitarnej oraz w XX wieku - międzynarodowe zasady przeciwwojenne (ius contra bellum), zaś pod koniec XX wieku zasady międzynarodowej odpowiedzialności karnej37.

Szkolenie sił zbrojnych wedle norm m.p.h.k.z i przestrzeganie ich podkreśla Kodeks budapeszteński z dnia 6 grudnia 1994 r. w sprawie postępowania w dziedzinie polityczno-wojskowych aspektów bezpieczeństwa (rozdział VIII art. 34)38. Kodeks zobowiązał także państwa sygnatariuszy do tego, by personel sił zbrojnych, paramilitarnych
i sił bezpieczeństwa mógł korzystać z praw człowieka i podstawowych wolności oraz realizować je w sposób zgodny z dokumentami KBWE i prawem międzynarodowym, a także z postanowieniami konstytucyjnymi i innymi przepisami prawa oraz wymogami służby (
rozdział VII, art. 32).

W świetle powyższych uregulowań nie napawa optymizmem fakt, że podręczniki
z zakresu podstaw dowodzenia wydane w AON, tj.
Podstawy dowodzenia, praca zbiorowa pod red. J. Kręcikija, byłego Komendanta-Rektora AON i J. Wołejszo, byłego Komendanta Wydziału Wojsk Lądowych AON oraz Podręcznik dowódcy batalionu, praca zbiorowa pod red. w/w39 nie zawierają wzmianki o m.p.h.k.z. i odpowiedzialności za nieprzestrzeganie tego prawa. Podręczniki te wykorzystywano do kształcenia oficerów i studentów cywilnych
w byłej AON. Rekomendowano je także do szkolenia w jednostkach wojskowych. Pragniemy zwrócić uwagę, że opracowania te ukazały się w momencie pobytu naszych wojsk poza granicami państwa w misjach wojskowych w Afganistanie i Iraku. A zatem problematyka m.p.h.k.z. powinna być wyjątkowo wyartykułowana. Niestety, stare sztabowe nawyki
i „ociężałość urzędnicza” okazały się silniejsze niż pragmatyzm, chęć doskonalenia się oraz potrzeba zmiany aktualnego stanu rzeczy
40. Pisał o tym już prof. K. Nożko w pracy
Sztuka tworzenia przewagi w systemie obronnym RP41. Rolę i znaczenie prawa w kształceniu oficerów oraz w edukacji społeczeństwa docenia prof. J. Kunikowski42. Zalety m.p.h.k.z. jako przydatnego w konstruowaniu doktryny obronnej doceniają prof. S. Koziej
i B. Balcerowicz
43. Konieczność planowania operacji wojskowych zgodnie z normami m.p.h.k.z. została wyjątkowo jednoznacznie wyartykułowana przez S. Filarego
i R. Szymańskiego
44. Zagadnienie to wielokrotnie podnosiliśmy w opracowaniach naukowych i popularno-naukowych45. Mimo początkowej aprobaty wobec działań dla upowszechniania
i wdrażania m.p.h.k.z. (zwłaszcza w latach dziewięćdziesiątych, przed wstąpieniem do NATO i krótko po akcesji) problematyka ta została z niewyjaśnionych powodów zmarginalizowana, czego po części konsekwencją były wydarzenia w Nangar Khel.

Należy także podnieść, że w tekście uchwały KOK w sprawie doktryny obronnej RP46 zwracano uwagę na przestrzeganie prawa międzynarodowego: Stosując swą doktrynę obronną, Polska kładzie szczególny nacisk na zasady suwerenności, nienaruszalności granic, nieingerencji w sprawy wewnętrzne i wypełniania przyjętych zobowiązań, łącznie
z przestrzeganiem prawa konfliktów zbrojnych i jego norm humanitarnych.
Inne dokumenty doktrynalne dotyczące strategii bezpieczeństwa i obronności przyjęte po 1990 r. tak jednoznacznie i wyraziście nie podnoszą tego zagadnienia47.

 

 

7.4. Konieczność wojskowa a aspekty humanitaryzmu

Koniecznością wojskową nie można usprawiedliwiać działań stanowiących naruszenie m.p.h.k.z. Konieczność wojskowa zezwala na akty przemocy, które w czasie pokoju
są niedopuszczalne. Należy jednak pamiętać, że taka przemoc (użycie sił zbrojnych w celu niszczenia celów wojskowych) winna być zgodna z przepisami m.p.h.k.z.
48. Konieczność wojskowa nie oznacza, jak twierdzi mjr John Taylor, pójścia na łatwiznę49. Warto zasygnalizować, że Stany Zjednoczone nie ratyfikowały PD I z 1977 r. do konwencji genewskich z 1949 r., jednak przy planowaniu operacji wojskowych, postanowienia w nich zawarte traktują jako obowiązujące. USA uczyniły to już w czasie operacji „Pustynna Burza” przeciwko Irakowi w 1991 r., kiedy stwierdziły, że będą przestrzegać postanowień
PD I z 1977 r. i traktują to jako zobowiązanie polityczne, a nie prawno - międzynarodowe. Podobnie wyglądała sytuacja w 2001 r. przy planowaniu operacji wojskowej w Afganistanie.

Zdaniem J. Taylora znajomość m.p.h.k.z. daje większe możliwości chirurgicznej precyzji wykorzystania wojska w osiągnięciu celów polityki państwa50. Szczególnie jest
to ważne w przypadku użycia wojska w operacjach innych niż wojna. Dla SZ RP jest
to wyjątkowo istotne zagadnienie od momentu wejścia w życie z dniem 1 stycznia 1998 r. nowego
k.k. a wraz z nim odpowiedzialności za przestępstwa i zbrodnie wojenne. Warto
w tym miejscu zacytować
art. 122 k.k., który stanowi: Kto w czasie działań zbrojnych atakuje miejscowość lub obiekt niebroniony, strefę sanitarną lub zneutralizowaną albo stosuje inny sposób walki zakazany przez prawo międzynarodowe, podlega karze pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5 albo karze 25 lat pozbawienia wolności51. Problem odpowiedzialności za przestępstwa i zbrodnie wojenne został dodatkowo wzmocniony przez ratyfikowanie przez Polskę Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego 52. A zatem, jeśli polski obywatel podejrzany o popełnienie przestępstwa lub zbrodni wojennej, nie zostanie osądzony przez polski sąd, może zostać objęty jurysdykcją wynikającą ze Statutu MTK.

Prof. B. Balcerowicz, dokonując analizy działań wojsk amerykańskich i brytyjskich
w Iraku na przełomie marca i kwietnia 2003 r., zwrócił uwagę na trzy zasadnicze zjawiska, mające miejsce w tej wojnie,

  • minimalizację strat,

  • asymetrię w uzbrojeniu,

  • wykorzystanie na niespotykaną skalę broni precyzyjnego rażenia53.

Wedle B. Balcerowicza, tak szerokie i restrykcyjne stosowanie zasady minimalizacji strat wynikało przede wszystkim z założonych celów wojny, jak i standardów doktryn wojennych rozwiniętych państw demokratycznych54. Dążenie do minimalizowania strat: własnych, przeciwnika, wśród ludności cywilnej, w obiektach cywilnych oraz w dobrach kultury – to nic innego jak realizacja zasad wynikających z m.p.h.k.z.55. Zasady te zostały sformułowane w postanowieniach konwencji haskich z 1907 r. i z 1954 r56. Rozwinięto
je w przepisach
konwencji genewskich z 1949 r. i ich protokołach dodatkowych z 1977 r. oraz
w
Drugim protokole z 1999 r. 57do Konwencji haskiej z 1954 r. Elementy te zostały wyartykułowane w procesie KBWE, o czym stanowi art. 34 wymienionego już Kodeksu budapeszteńskiego z dnia 6 grudnia 1994 r.58.

Przełom XX i XXI wieku to nieustany proces tworzenia i uchwalania nowych aktów
z zakresu m.p.h.k.z., w których uczestniczy Polska z różnym natężeniem i skutecznością. Dodatkowym impulsem, zobwiązującym polski rząd do ratyfikacji nowych aktów m.p.h.k.z., było przystąpienie Polski z dniem 1 maja 2004 r. do UE. To po części prawodawstwo UE wymusza taki a nie inny stosunek członków organizacji do konieczności przyjęcia tych aktów prawa. UE, realizując politykę zagraniczną w duchu humanizmu i tzw. miękkiej dyplomacji, stawia sobie za cel poszanowanie praw człowieka m.in. poprzez wyeliminowanie niektórych rodzajów broni i ograniczenie skutków jej użycia. Niestety, mimo doświadczeń I i II wojny światowej, „zimnej wojny” i udziału SZ RP w misjach wojskowych, Polska nie stała się prekursorem wdrażania humanitarnych idei wynikających z prawa konfliktów zbrojnych, pomimo ratyfikacji w ostatnim okresie następujących aktów prawa:

  • Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego (protokół III), Genewa,
    8 grudnia 2005 r.
    59,

  • Poprawiony protokół II w sprawie zakazów lub ograniczeń użycia min, min - pułapek
    i innych urządzeń zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r. załączony do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki,
    Genewa, 10 października 1980 r.60,

  • Dodatkowy protokół do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, (Protokół w sprawie oślepiającej broni laserowej - protokół IV), Genewa, dnia 13 października 1995 r.61,

  • Konwencja o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz ich zniszczeniu, Oslo, 18 września 1997 r.62,

  • Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, Rzym, 17 lipca 1998 r.63,

  • Drugi protokół do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 26 marca 1999 r.64,

  • Protokół o wybuchowych pozostałościach wojennych do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane
    za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki
    (protokół V), Genewa, 28 listopada 2003 r.65 .

Ratyfikacja tych aktów prawa międzynarodowego postawiła przed SZ RP i innymi służbami zmilitaryzowanymi nowe zadania w zakresie konieczności wdrożenia tych rozwiązań do aktów prawa wewnętrznego: zarządzeń, instrukcji, regulaminów i wytycznych. Jest to zadanie nie tyle skomplikowane, co wymagające solidnej i skutecznej pracy legislacyjnej, dydaktyczno-szkoleniowej i informacyjnej, ponieważ konwencje „mówią czego nie wolno robić, a nie co trzeba”66.

W dniu 1 sierpnia 2010 r. weszła w życie Konwencja z dnia 30 maja 2008 r. o zakazie stosowania amunicji kasetowej67. Należy dodać, że wytyczną dla przywódców państw dysponujących arsenałem takiej broni były słowa papieża Benedykta XVI wypowiedziane
po zakończeniu konferencji w Dublinie. Papież, w pełni aprobując postanowienia konferencji, stwierdził:
konieczne jest naprawienie błędów przeszłości i unikanie powtarzania ich w przyszłości68. Broń taka budzi poważne wątpliwości natury moralnej i prawnej.
Nie spełnia ona wymagań m.p.h.k.z., ponieważ jej działanie nie ma charakteru kierunkowego. Powierzchnia rozrzutu może wynosić nawet do kilkunastu tysięcy kilometrów. Wobec powyższego nie jest bronią precyzyjną. Używanie jej w pobliżu terenów zaludnionych zawsze kończy się ofiarami wśród ludności cywilnej.
Konwencja o zakazie użycia broni kasetowej została uznana przez społeczność międzynarodową za najważniejszy traktat humanitarny
i rozbrojeniowy pierwszej dekady XXI wieku. Polska, niestety, wycofała się z inicjatywy politycznej w ramach tzw.
procesu z Oslo. Ministerstwo Spraw Zagranicznych informowało, „że Polska aktywnie uczestniczy w dyskusji w ramach konferencji genewskiej, która ma przyjąć kolejny protokół dodatkowy do Konwencji z 1980 r., ograniczający użycie broni kasetowej”. Jak wiemy, konferencja genewska nie przyniosła efektu. Stanowisko RP było
i jest niejasne. Z jednej strony rząd polski stwierdza, że amunicja kasetowa powoduje nieakceptowane skutki i powinna być zakazana, szczególnie ta bez zdolności samolikwidacji lub samoneutralizacji. Z drugiej MSZ stwierdza, że uznaje
prawo narodów do stosowania
w celach obronnych nowoczesnej amunicji kasetowej o wysokich parametrach niezawodności
69. Natomiast ppłk Wiesław Grzegorzewski, rzecznik Sił Powietrznych stwierdził, że nie planuje się w najbliższym czasie zakupu nowocześniejszych bomb tego typu. To broń ofensywna. My stawiamy na środki defensywne70. Akcję promującą podpisanie konwencji przez Polskę oprócz Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka organizowały także PCK, MKCK, Amnesty International i Human Rights Watch. W tej jakże istotnej kwestii zabrał głos Parlament Europejski, który w rezolucji z dnia 25 października 2007 r. poparł stanowisko społeczności międzynarodowej w sprawie prac nad wyeliminowaniem broni kasetowej71.

 

 

 

7.5. Podstawy prawne udziału Sił Zbrojnych RP w konflikcie zbrojnym poza granicami kraju

Art. 116 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. stwierdza, że o stanie wojny
i zawarciu pokoju w imieniu Rzeczypospolitej decyduje sejm. Uchwałę o stanie wojny sejm podejmuje jedynie w razie zbrojnej napaści na terytorium RP lub gdy z umów międzynarodowych wynika zobowiązanie do wspólnej obrony przeciwko agresji. Jeżeli sejm nie może się zebrać na posiedzenie, o stanie wojny postanawia Prezydent Rzeczypospolitej. Ponadto
art. 117 stwierdza, że zasady użycia Sił Zbrojnych poza granicami Rzeczypospolitej określa ratyfikowana umowa międzynarodowa lub ustawa. Dotyczy to także zasad pobytu obcych wojsk na terytorium RP i zasady przemieszczania się przez terytorium państwa polskiego.

Z art. 116 i 117 Konstytucji wynika, że kwestie wojny i udziału w konfliktach zbrojnych są prerogatywami sejmu. Wynika to z umiejscowienia zapisów powyższych art.
w
rozdziale IV zatytułowanym Sejm i Senat. Co prawda, art. 117 Konstytucji odwołuje się do ustawy zwykłej i taka została uchwalona w lutym 1998 r. Była to tzw. ustawa epizodyczna, która obowiązywała do 31 grudnia 1998 r. Kiedy pod koniec 1998 r. zauważono, że od
1 stycznia 1999 r. nie będzie podstaw prawnych do użycia sił zbrojnych poza granicami kraju, uchwalono pośpiesznie nową ustawę w dniu 17 grudnia 1998 r
72.

Ustawa stanowi, że użycie SZ RP poza granicami państwa oznacza obecność jednostek wojskowych na terytorium innego państwa:

  • w konflikcie zbrojnym lub dla wzmocnienia sił państwa albo państw sojuszniczych,

  • misji pokojowej,

  • akcji zapobieżenia aktom terroryzmu lub ich skutkom.

W dwu pierwszych przypadkach o użyciu sił zbrojnych postanawia Prezydent RP
na wniosek RM. Natomiast w trzecim przypadku także postanowienie wydaje Prezydent RP, ale na wniosek Prezesa RM. Jak wiadomo, postanowienia Prezydenta RP o użyciu sił zbrojnych poza granicami kraju wymagają kontrasygnaty premiera. O podjętym postanowieniu Prezydent RP niezwłocznie informuje marszałków sejmu i senatu.
W postanowieniu m.in. określa się cel skierowania jednostek wojskowych, zakres ich zadań oraz obszar działania.

O pobycie SZ RP poza granicami kraju decyduje minister ON. Jeżeli środki na udział w szkoleniu i ćwiczeniach nie zostały uwzględnione w budżetach ministerstw, decyzję podejmuje RM, a prezes RM powiadamia Prezydenta RP.

W myśl przepisów ustawy sejm i senat są tylko biernymi obserwatorami w procesie wysyłania żołnierzy poza granice państwa, tj. w konflikcie zbrojnym, akcji antyterrorystycznej i misji pokojowej. Zapisy ustawy wyeliminowały parlament z czynności podejmowania decyzji o udziale SZ RP w konflikcie zbrojnym, akcji antyterrorystycznej
i misji pokojowej. Jest to o tyle zastanawiające, że zapis ten, jak już wspomniano, umiejscowiony jest w
rozdziale IV Konstytucji. Takie ujęcie tego zagadnienia wskazuje,
że wysyłanie SZ RP poza granice państwa powinno być, przynajmniej częściowo, prerogatywą parlamentu. Natomiast zgodnie z
art. 3 ust. 2 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia i pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa Prezydent RP o podjętym postanowieniu o użyciu SZ RP niezwłocznie informuje tylko marszałków sejmu i senatu.

Warto jeszcze raz przypomnieć, że ustawa została uchwalona w pośpiechu. Pośpiech
i potrzeba chwili, wynikające z polskiej specjalności - „jakoś to będzie”, spowodowały takie
a nie inne ujęcie problemu w zapisach
ustawy. Zapis ten testowaliśmy wielokrotnie
w praktyce, kiedy to po wydaniu postanowienia Prezydenta i użyciu SZ RP poza granicami państwa odbywała się debata w sejmie, która już praktycznie nie miała żadnego realnego znaczenia.

Wydaje się, że zapisy Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia
i pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa
są sprzeczne
z
Konstytucją RP zdnia 2 kwietnia 1997 r. oraz deformują system polityczny, a tym samym system kierowania bezpieczeństwem narodowym. Wyeliminowanie sejmu i senatu
z procedury podejmowania decyzji w sprawie użycia SZ RP poza granicami państwa jest błędem ustawodawcy. Udział parlamentu w procesie podejmowania decyzji byłby najbardziej pożądanym zapisem w
ustawie. Parlament jest reprezentantem narodu i odzwierciedla poparcie opinii publicznej dla użycia sił zbrojnych poza granicami kraju w konflikcie zbrojnym. To naród przez swych przedstawicieli decyduje o jakże ważnej decyzji – udziale
w wojnie
73. Warto zwrócić uwagę, że w przypadku takich krajów jak USA i Rosja to ciała ustawodawcze decydują o użyciu sił zbrojnych w konflikcie zbrojnym.

Wyeliminowanie polskiego parlamentu z podejmowania decyzji nastąpiło także
w przypadku pobytu czy przemarszu obcych wojsk przez terytorium RP
74. Jest to ewidentne przyzwolenie na ograniczanie suwerenności państwa polskiego. Należy zaznaczyć, że, w myśl doktryny francuskiej, każdy pobyt obcych wojsk na terytorium kraju jest ograniczeniem suwerenności75.

 

7.6. Sprawa Nangar Khel

 

Nangar Khel jest przykładem nieznajomości prawa, lekceważenia reguł i zasad bezpieczeństwa. To implementacja wzorców amerykańskich bez refleksji politycznej, prawnej i taktycznej. Prokuratura wojskowa w 2008 r. po żmudnym śledztwie sformułowała akt oskarżenia i postawiła zarzuty naruszenia następujących art. prawa międzynarodowego:

  • art. 23 pkt b i art. 25 RH z 1907 r.76 (zabrania się zabijać albo ranić zdradziecko osoby, należące do ludności lub wojsk nieprzyjaciela; wzbronione jest atakowanie lub bombardowanie w jaki bądź sposób bezbronnych wsi, domów mieszklanych i budowli),

  • art. 3 pkt 1 lit. a Konwencji z dnia 12 sierpnia 1949 r. o ochronie osób cywilnych podczas wojny (pozostaną zakazane zamachy na życie i nietykalność cielesną,
    w szczególności zabójstwa we wszelkiej postaci, okaleczenia, okrutne traktowanie, tortury i męki),

  • art. 4 ust. 2 pkt a i art. 13 ust. 1 i 2 PD II z 1997 r. (zabronione zawsze i wszędzie zamachy na życie, zdrowie lub fizyczną albo psychiczną równowagę osób, zwłaszcza zabójstwa, jak też okrutne traktowanie, takie jak tortury, okaleczenia lub wszelkie postacie kar cielesnych; ludność cywilna i osoby cywilne korzystają z ogólnej ochrony przed niebezpieczeństwami wynikającymi z operacji wojskowych (…). Ludność cywilna jako taka, jak też, osoby cywilne, nie mogą być przedmiotem ataków (…)77.

Na gruncie prawa polskiego czyny wymienione w przedstawionych przepisach m.p.h.k.z. traktowane są jako naruszenie art. 122 i 123 k.k. z 1997 r. i są to przestępstwa kwalifikowane jako zbrodnie wojenne.

Art. 122 k.k. obejmuje całą strefę działań zbrojnych, zarówno zaczepnych, jak
i obronnych. Treść
art. 122 k.k. nie odwołuje się tylko do pojęć konfliktu międzynarodowego
i niemiędzynarodowego. Można stwierdzić, że
art. 122 k.k. uznaje także istnienie umiędzynarodowionych wewnętrznych konfliktów zbrojnych, czyli konfliktów, w których ingerencja z zewnętrz pozbawia określony konflikt jego czysto wewnętrznego charakteru.

Do bytu przestępstwa z art. 122 k.k. nie jest konieczne, by czyn w nim określony nazwany był zbrodnią lub – ogólniej - przestępstwem w prawie międzynarodowym; wystarcza, by był zabroniony kategorycznie przez prawo międzynarodowe78.

Przedmiotem ochrony z art. 122 k.k. są obiekty niemające wojskowego charakteru ani przeznaczenia, niesłużące wysiłkowi zbrojnemu żadnej ze stron konfliktu. A zatem
art. 122 k.k. chroni wszystkie obiekty niewykorzystywane do działalności wojskowej, takie jak domy mieszkalne, osiedla cywilne, cywilne zabudowania mieszkalne, szkoły, szpitale, schrony obrony cywilnej, obiekty kulturalne i inne obiekty użyteczności publicznej.

Przestępstwo z art. 122 k.k., jako zbrodnia, może być popełnione wyłącznie
z winy umyślnej
79 (art. 8 k.k. ). Można je popełnić zarówno w zamiarze bezpośrednim, jak
i ewentualnym. Ten ostatni zamiar zachodzi, gdy sprawca, nie dopełniwszy obowiązku należytego rozpoznania celu swego ataku, dopuszcza możliwość, że są to obiekty albo osoby, których atakowanie jest zabronione przez m.p.h.k.z. i mimo to podejmuje atak.

Podmiotem przestępstwa z art. 122 k.k. może być zarówno każdy kombatant - człowiek biorący udział w działaniach zbrojnych, jak i najemnik. Głównie jednak, stwierdza
M. Flemming,
przepis ten dotyczy kombatantów sprawujących funkcje dowódcze
na wszystkich szczeblach dowodzenia
80.

Zakres przedmiotowy art. 123 k.k. obejmuje zbrodnie wojenne, w których pokrzywdzonymi są: ludność cywilna na obszarach zajętych, okupowanych i takich, gdzie toczą się działania wojenne oraz ranni i chorzy kombatanci i jeńcy wojenni. Wymienione
w
art. 123 k.k. czyny podlegają ściganiu karnemu, zgodnie z zasadami wynikającymi z SMTK
z 1998 r.
Ponadto ich karalność nie może być uchylona aktem prawa wewnętrznego.

Do bytu przestępstwa z art. 123 k.k. niezbędne jest naruszenie prawa m.p.h.k.z.
Nie jest konieczne, by sprawca uświadomił sobie, iż narusza określoną normę prawa. Wystarczy, gdy jest świadom, że postępuje wbrew ogólnie przyjętym zasadom prawnym, mającym humanitarne podłoże, i że jego czyn stanowi oczywiste naruszenie tych zasad.
Artykuł ma zastosowanie do konfliktów międzynarodowych i niemiędzynarodowych.

Przedmiotem ochrony z art. 123 k.k. są osoby i grupy osób o określonych cechach, które w związku z konfliktem zbrojnym, zostają narażone na szczególne niebezpieczeństwa. Artykuł ten chroni wszystkie osoby cywilne nieuczestniczące w walce oraz kombatantów wyłączonych z walki (rannych, chorych, jeńców wojennych)

Podmiotem przestępstwa z art. 123 k.k. może być obywatel polski, cudzoziemiec stale mieszkający w Polsce albo obcokrajowiec zamieszkały poza granicami naszego kraju. Przestępstwa z art. 123 k.k., jako zbrodnie, mogą być popełnione wyłącznie z winy umyślnej,
z zamiarem bezpośrednim lub ewentualnym
81.

Akt oskarżenia sformułowany przez polską prokuraturę nie wymieniał jako podstawy naruszenie PD I z 1977 r., który obowiązuje w konfliktach międzynarodowych82. Dlaczego więc w akcie oskarżenia nie występuje jako podstawa oskarżenia nieprzestrzeganie
PD I z 1977 r.? Być może ma znaczenie fakt, iż USA nie ratyfikowały PD I z 1977 r.
i „Reguły użycia siły” były formułowane bez uwzględnienia ograniczeń prawnych wynikających z
PD I. Jak już była mowa, USA jako zobowiązanie polityczne przyjęły przestrzeganie postanowień protokołu. W praktyce jednak PD I z 1977 r. nie był podstawą opracowania „reguł użycia siły” (RoE) do misji irackiej i afgańskiej, a przynajmniej oficjalne dokumenty dotyczące planowania operacji wojskowych nie powołują się na niego.

A zatem należy stwierdzić, że polscy planiści wojskowi zaadaptowali amerykańskie zasady do potrzeb SZ RP bez uwzględnienia umów międzynarodowych wiążących Polskę. PD I z 1977 r. wymienia ataki „bez rozróżniania” jako niedozwolone (art. 51 ust. 5), nakazuje także podjąć szczególne środki ostrożności przed atakiem (art. 57 ust. 2). Przed atakiem należy przede wszystkim upewnić się, że jest to cel wojskowy w rozumieniu
art. 52 ust. 2 PD I.

W pierwszym procesie, w 2011 r. Wojskowy Sąd Okręgowy (WSO) w Warszawie uniewinnił oskarżonych polskich żołnierzy o zbrodnię wojenną83. Na orzeczenie WSO prokuratura wojskowa złożyła apelację do Izby Wojskowej SN. W 2012 r. SN utrzymał
w mocy uniewinnienie majora Olgierda C. oraz dwóch oskarżonych: st. szer. Jacka Janika
i Roberta Boksę. Sprawę pozostałych czterech oskarżonych sąd zwrócił do ponownego rozpatrzenia przez WSO. W dniu 19 marca 2015 r. WSO w Warszawie uznał ich winnych nie zbrodni wojennych, ale niesubordynacji i wydał wyroki w zawieszeniu
84. Prokuratura wojskowa podtrzymała stawiane zarzuty o dokonanie zbrodni wojennej i żądała kary bezwzględnego pozbawienia wolności dla oskarżonych. Zdaniem prokuratury działali oni umyślnie i co najmniej godzili się na śmierć cywili. Od wyroku WSO apelacje złożyły prokuratura i obrona. Oskarżyciel żądał ponownego procesu o zbrodnię wojenną, natomiast obrona żądała całkowitego uniewinnienia. W dniu 17 lutego 2016 r. Izba Wojskowa SN uznała apelacje za niezasadne i utrzymała wyrok w mocy85. W związku z tym na mocy wyroku WSO z dnia 19 marca 2015 r. dowódca plutonu ppor. Ł. B., został skazany na karę
6 miesięcy pozbawienia wolności, którą warunkowo sąd zawiesił na okres dwóch lat
86.
Jego zastępca, chor. rez. A. O., został skazany na rok pozbawienia wolności, w zawieszeniu na 2 lata
87. Plut. rez. T. B. został skazany na karę dwóch lat więzienia, która warunkowo została zawieszona na okres próby w wymiarze dwóch lat88. Na podstawie art. 50 k.k.
w związku ze skazaniem Ł.B. A.O. i T.B. sąd orzekł podanie wyroku – w części dotyczącej tych oskarżonych - do publicznej wiadomości, przez nakazanie odczytania jego treści na zbiórkach oficerów jednostek wojskowych podległych ministrowi ON. Wobec szer. rez. D. L. sąd warunkowo umorzył postępowanie, uznając jego winę i określając okres próbny
w wymiarze roku
89.

 

7.7. „Reguły podjęcia działań przy użyciu siły90w zapisach ustawowych

Na ogół stwierdza się, że Rules of Engagement (RoE) określają ramy prawne
i naturalne prawo do samoobrony wynikające z
art. 51 Karty NZ91. Wydaje się, że jest
to pogląd w pełni uzasadniony. Doktryna RoE w szczególnych okolicznościach przewiduje nawet możliwość przekroczenia tego, co jest dozwolone przez prawo międzynarodowe
92. Należy stwierdzić, że w ogólnych założeniach „reguły podjęcia działań przy użyciu siły” powinny wymieniać cele polityczne, prawne i militarne. Jeśli chodzi o aspekt militarny,
to należy określić cel wojskowy ataku, rodzaj broni, jaki powinien być użyty i czas trwania ataków.

Prawne ograniczenia reguł zawartych w RoE nie mogą wynikać tylko z konwencji haskich z 1907 r.93 i konwencji genewskich z 1949 r. W przypadku SZ RP ograniczenia
te wynikają z:

  • PD I i II z 1977 r.,

  • Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych z dnia 14 maja 1954 r. ,

  • Drugiego protokołu z dnia 26 marca 1999 r. do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych z dnia 14 maja 1954 r.,

  • Konwencji z 1980 r. o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki wraz z (protokołami I-V),

  • Konwencji z 4 grudnia 1997 r. o zakazie użycia, składowania, produkcji
    i przekazywania min przeciwpiechotnych
    ,

  • Protokołu dotyczącego zakazu używania na wojnie gazów duszących, trujących lub podobnych oraz środków bakteriologicznych, Genewa, 17 czerwca 1925 r.94,

  • Konwencji o zakazie prowadzenia badań, produkcji i gromadzenia zapasów broni bakteriologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu, Londyn, Moskwa, Waszyngton, 10 kwietnia 1972 r.95,

  • Konwencji o zakazie prowadzenia badań, produkcji, składowania i użycia broni chemicznej oraz o zniszczeniu jej zapasów, Paryż, 13 stycznia 1993 r.96.

Analizując ograniczenia w zakresie użycia siły, trzeba wziąć pod uwagę także zapisy rozdziału XVI k.k. Należy także wspomnieć o postanowieniach Konwencji o bezpieczeństwie personelu ONZ i personelu współdziałającego podpisanej w Nowym Jorku
9 grudnia 1994 r.
97 Otóż konwencja wyraźnie określiła zakres przedmiotowy obowiązywania. Wyklucza ona stosowanie jej do operacji ONZ wynikających z rozdziału VII karty NZ,
w której taki personel ONZ występuje w charakterze strony walczącej przeciwko zorganizowanym siłom zbrojnym. Zgodnie z
art. 2 ust. 2 konwencji w takim przypadku mają zastosowanie przepisy m.p.h.k.z. Jest to jasne przyzwolenie na stosowanie przepisów prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych w misjach wymuszenia pokoju siłą. W Polsce jednak,
w debacie politycznej
unikamy przekazu tak wyrazistego i oczywistego. Jest to mijanie się z prawdą, które stosują ośrodki decyzyjne w państwie (klasa polityczna i instytucje wojskowe). Po części wynika to z tego, że niekiedy mają niepełną wiedzę o zakresie stosowania m.p.h.k.z. Brak wiedzy jest szczególnie niebezpieczny i może być tragiczny
w skutkach w przypadku zagrożenia konfliktem zbrojnym.

Analizując RoE opracowane dla międzynarodowej dywizji w Iraku w 2003 r., należy przyznać, że w wielu punktach odwołują się one do m.p.h.k.z. Opracowane na użytek PKW
w Iraku RoE zaczęły obowiązywać 3 września 2003 r. wraz z objęciem dowództwa przez
SZ nad strefą polską. Do tego czasu obowiązywały narodowe zasady użycia siły, podobne
do obowiązujących w misjach bałkańskich, co oznaczało, że żołnierze mogli używać broni tylko i wyłącznie w przypadku zagrożenia życia lub zdrowia, zagrożenia życia dla cywilów
i w obronie wytypowanych obiektów infrastruktury
98.

Po doświadczeniach udziału w misji wojskowej w Iraku i w Afganistanie oraz
po sprawie Nangar Khel zostały przyjęte zapisy o zasadach użycia sił w operacjach wojskowych wewnątrz i poza granicami kraju. Zapisy te zostały ujęte
w Ustawie
z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony RP i Ustawie z dnia
17 grudnia 1998 r
. o zasadach użycia i pobytu sił zbrojnych poza granicami państwa
w wyniku nowelizacji tych aktów prawa w dniu 26 listopada 2010 r.99. Zapisy dodanego
art. 2 a do Ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP dotyczą wykonywania zadań konstytucyjnych przez SZ RP na terytorium państwa polskiego w zakresie ochrony niepodległości państwa, niepodzielności jego terytorium oraz zapewnienia bezpieczeństwa
i nienaruszalności jego granic. A zatem SZ RP mają prawo stosownia środków przymusu bezpośredniego, użycia broni i innego uzbrojenia, z uwzględnieniem konieczności i w celu wykonania tych zadań, w sposób adekwatny do zagrożenia. Zadania te SZ RP zobowiązane są wykonywać w granicach przepisów określonych ratyfikowanymi przez Polskę umowami międzynarodowymi oraz prawa zwyczajowego. Należy domniemywać, że taka okoliczność dotycząca użycia broni przez SZ RP może zachodzić tylko w przypadku wprowadzenia jednego ze stanów nadzwyczajnych
100 oraz na mocy Ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r.
o działaniach antyterrorystycznych
101.

Zapisy dodanego art. 2b do Ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP dotyczą wykonywania zadań wynikających z art. 117 Konstytucji i art. 2 pkt 1 Ustawy z dnia
17 grudnia 1998 r. o zasadch użycia lub pobytu SZ RP poza granicami państwa.
Zasady stosowania środków przymusu i użycia broni są takie same jak w przypadku wykonywania zadań konstytucyjnych na terytorium kraju a także zadań z uwzględnieniem celu użycia Sił Zbrojnych poza granicami państwa102. Według niektórych ekspertów stosowanie tzw. siły wojskowej uzyskało ustawową podstawę103. Należy więc postawić pytanie, na jakiej podstawie prawnej stosowano siłę wojskową w operacjach poza granicami kraju od wejścia
w życie
Konstytucji z dnia 2 kwietnia1997 r. i Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadch użycia lub pobytu SZ RP poza granicami państwa. Wprowadzony do ustawy art. 7 b określa przypadki i warunki użycia siły niezależnie od RoE opracowywanych na potrzeby każdej misji.

Wydaje się, że taki zapis jest zbędny, ponieważ na potrzeby każdej misji opracowuje się inne RoE. Takie ogólne ograniczenia wynikają z przepisów m.p.h.k.z., norm prawa zwyczajowego oraz norm konstytucyjnych i k.k. z 1997 r. To z tych źródeł przede wszystkim powinien korzystać minister ON, opracowując RoE na potrzeby misji wojskowej. Zasadność wprowadzenia do porządku prawnego Ustawy z dnia 26 listopada 2010 r. wydaje się wątpliwa104. Wprowadziła ona jedynie, jakże potrzebne nam uspokojenie sumienia po sprawie Nanghar Khel. Nie można zgodzić się z Karolem Karskim, który stwierdza, że prace legislacyjne, które toczyły się w polskim parlamencie nad tą ustawą, z pewnością doprowadziły do osiągnięcia na wczesnym etapie rezultatu optymalnego105 . Uchwalając tę ustawę, Senat RP wskazał na konieczność kolejnych nowelizacji w tym obszarze106. Świadczy to, niestety, o braku profesjonalizmu ze strony ustawodawcy.

Istotnym problemem, który pojawił się w znowelizowanej Ustawie z dnia
17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia i pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa
jest art. 7 c upoważniający ministra ON do wydania zarządzenia dla każdej operacji zagranicznej z udziałem SZ RP. Jak wiadomo, taki akt prawny nie jest żródłem powszechnie obowiązującego prawa107. Może to być powodem kolejnych kłopotów związanych z podstawą prawną użycia siły przez wojsko poza granicami kraju i może powodować postawienie także w niejasnej sytuacji samego ministra ON.

Można oczywiście przyjąć, że zarządzenie ma charakter porządkujący. Każdorazowo na określony rodzaj misji minister ON z katalogu ograniczeń ustawowych, wynikających
z
art. 7b ust. 1 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., wybiera właściwe. Jest to, niestety, interpretacja „uspokajająca”. Widzimy więc, że ustawa nie uzupełniła luki
w obowiązującym systemie prawa, jak twierdził wiceminister ON, gen. Czesław Piątas
108. Dość kuriozalny jest też zapis art. 7 b ust. 5 Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., który głosi: Użycie broni i innego uzbrojenia powinno następować w sposób i z natężeniem proporcjonalnym do zagrożenia, wyrządzając możliwie najmniejszą szkodę i nie narażać innych osób, a w szczególności osób cywilnych, na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia. O ile na to pozwala oraz nie wynika to wprost z celu realizacji zadania, użycie broni i innego uzbrojenia przeciwko osobie nie powinno zmierzać do pozbawienia jej życia109. Można stwierdzić, że ustawodawca, ulegając iluzji, stoworzył zapis w dość „radosnej
a zarazem tragicznej postaci”, wychodząc z założenia o konieczności przestrzegania konstytucyjnych standardów ochrony praw człowieka w konfliktach zbrojnych. Trzeba wyraźnie stwierdzić, że w konfliktach zbrojnych konstytucyjna ochrona prawa człowieka ulega zawieszeniu, natomiast w całej rozciągłośći obowiązują przepisy wynikające
z m.p.h.k.z., które nigdy nie ulegają uchyleniu, ponieważ ich istotą jest obowiązywanie
w czasie wojny, stanu wojny i stanu wojennego. Mają one zawsze służyć przede wszystkim ochronie ofiar wojny: rannym i chorym jeńcom wojennym oraz ludności cywilnej.

Propozycja, aby to Prezydent RP wydawał postanowienie o ograniczeniach narodowych użycia siły, byłaby bardziej właściwa. Mógłby to czynić w tym samym postanowieniu, co decyzja o użyciu SZ RP poza granicami kraju. Jednak decyzja taka powinna zostać podjęta przez sejm w drodze uchwały. A zatem wróciliśmy do istoty naszych rozważań, kto powinien wysyłać SZ RP do udziału w konflikcie zbrojnym, akcji antyterorystycznej poza granicami kraju.

 

7.8. Zakończenie

Na przełomie XX i XXI Polska z różnym natężeniem i skutecznością implementowała przepisy m.p.h.k.z. Dośc istotnym impulsem było przystąpienie Polski w dniu 1 maja 2004 r. do UE. To po części prawodawstwo UE wymusiło taki a nie inny stosunek członków organizacji do konieczności przyjęcia tych aktów prawa. Z przykrością należy stwierdzić,
że Polska nie stała się prekursorem wdrażania humanitarnych idei i zasad wynikających
z m.p.h.k.z. Aspekty implementacji prawa humanitarnego w polskim prawie krajowym
i znaczenie tego zagadnienia dla bezpieczeństwa państwa były w wielu wypadkach pomijane
i lekceważone. Taki stan był dość trudny do zdefiniowania. Nie wiadomo, z jakich przyczyn to wynikało. Ostatnie lata jednak śwadczą, że nastąpiło istotne zauważnie tego problemu przez władze państowe i SZ RP, które są największym konsumentem m.p.h.k.z. Impulsem do takiej działalności była, niestety, sprawa Nangar Khel. To dopiero po niej do upowszechniania m.p.h.k.z. włączono nawet prokuratorów, którzy spotykali się z kadrą zawodową w jednostkach wojskowych i omawiali najistotniejsze kwestie z tej dziedziny
110. W celu zapewnienia spójnego systemu kształcenia i szkolenia z m.p.h.k.z. minister ON wydał w dniu 13 czerwca 2012 r. Decyzję nr 184/MON w sprawie organizacji systemu kształcenia
i szkolenia z międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zborojnych w resorcie obrony narodowej
111. Trzeba przyznać, że także proces profesjonalizacji SZ RP przyczynił się do nadania problematyce m.p.h.k.z. większego wymiaru praktycznego. Tematyka
ta została ujęta w programach nauczania dla kandydatów na żołnierzy zawodowych oraz kursach realizowanych w ramach systemu doskonalenia żołnierzy zawodowych SZ RP
112.

SZ RP nadal stoją przed faktem uzwględnienia nowych zadań wynikających
z postanowień
Drugiego protokołu z 1999 r. do Konwencji haskiej z 1954 r. Niestety, MKiDN nie określiło kryteriów typowania przez Polskę dóbr kultury na listę objętych ochroną wzmocnioną zgodnie z art. 10 Drugiego protokołu 113.

Stan znajomości i upowszechniania m.p.h.k.z. daleki jest jednak od doskonałego,
co starano się przedstawić w opracowaniu. Problem ten został dostrzeżony także przez inne organy państwowe. Otóż Szef OCK w raporcie za 2015 r. jest pełen obaw o stan naszej edukacji związanej z ochroną ludności, OC, zarządzaniem kryzysowym a przede wszystkim znajomością m.p.h.k.z. nie tylko przez społeczeństwo, ale także administrację publiczną
i sferę komercyjną
114. Z taką opinią wypada się tylko zgodzić, co próbowano wyartykułować
w niniejszym opracowaniu.

Słabość działań polityczno-militarnych naszych władz w zakresie wzmocnienia bezpieczeństwa państwa poprzez udział w misji irackiej i afgańskiej wydaje się, że został odpowiednio nagłośniony w ramach debaty politycznej. Problem polegał na tym, że ta debata miała dość miałki charakter i nie wniosła żadnych konstruktywnych wniosków na przyszłość. Niestety, wynika to po części z jakośći polskiej klasy politycznej, środowisk dziennikarskich
i niektórych ekspertów, o czym wspomina Roman Kuźniar we wstępie do książki
B. Heuser,
Czytając Clausewitza115.

 

Bibliografia

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., nr 78,
poz. 483, z 2001 r., nr 28, poz. 319, z 2006 r., nr 200, poz. 1471, z 2009 r., nr 114, poz. 946).

Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej oraz Regulamin dotyczący praw
i zwyczajów wojny lądowej (Regulamin haski)
, Haga, 18 października 1907 r.
(Dz. U. z 1927 r., nr 21, poz. 161).

Konwencja dotycząca praw i obowiązków mocarstw i osób neutralnych w razie wojny lądowej (V konwencja haska), Haga, 18 października 1907 r. (Dz. U. z 1927 r., nr 21, poz. 163).

Konwencja o bombardowaniu przez morskie siły zbrojne w czasie wojny (IX konwencja haska), Haga, 18 października 1907 r. (Dz. U. z 1936 r., nr 6, poz. 66).

Protokół dotyczący zakazu używania na wojnie gazów duszących, trujących lub podobnych oraz środków bakteriologicznych, Genewa, 17 czerwca 1925 r. (Dz. U. z 1937 r.,
nr 55, poz. 425).

Konwencja o określeniu napaści, Londyn, 3 lipca 1933 r. (Dz. U. z 1933 r., nr 93, poz. 712).

Konwencja o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych (I konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik).

Konwencja o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu
(II konwencja genewska),
Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r.,
nr 38, poz. 171, załącznik).

Konwencja o traktowaniu jeńców wojennych, (III konwencja genewska), Genewa,
12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik).

Konwencja o ochronie osób cywilnych podczas wojny (IV konwencja genewska), Genewa,
12 sierpnia 1949 r. (
Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik).

Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz z Regulaminem wykonawczym do tej konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 14 maja 1954 r. (Dz. U. z 1957 r., nr 46, poz. 212).

Konwencja o zakazie prowadzenia badań, produkcji i gromadzenia zapasów broni bakteriologicznej (biologicznej) i toksycznej oraz o ich zniszczeniu, Londyn, Moskwa, Waszyngton, 10 kwietnia 1972 r. (Dz. U. z 1976 r., nr 1, poz.1, załącznik).

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, Nowy Jork, 19 grudnia 1966 r.
(Dz. U. z 1977 r., nr 38, poz. 167).

Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), Genewa, 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r., nr 41, poz. 175, załącznik, Dz. U. z 2015 r., poz. 1056).

Konwencja o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, wraz z Protokołem w sprawie zakazów lub ograniczenia użycia broni zapalających (protokół III), Genewa, 10 października 1980 r. (Dz. U. z 1984 r., nr 23, poz. 104).

Poprawiony protokół II w sprawie zakazów lub ograniczeń użycia min, min-pułapek i innych urządzeń zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r. załączony do Konwencji
o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki,
Genewa, 10 października 1980 r. (Dz. U. z 2005 r., nr 125, poz. 1048).

Konwencja o zakazie prowadzenia badań, produkcji, składowania i użycia broni chemicznej oraz o zniszczeniu jej zapasów, Paryż, 13 stycznia 1993 r. (Dz. U. z 1999 r., nr 63, poz. 703, załącznik).

Dodatkowy protokół do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, (Protokół w sprawie oślepiającej broni laserowej - protokół IV), Genewa, dnia 13 października 1995 r. (Dz. U. z 2007 r., nr 215,
poz. 1583).

Konwencja o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz ich zniszczeniu, Oslo, 18 września 1997 r. (Dz. U. z 2013 r., poz. 323).

Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, Rzym, 17 lipca 1998 r. (Dz. U. z 2003 r.,
nr 78, poz. 708).

Konwencja o bezpieczeństwie personelu ONZ i personelu współdziałającego, Nowy Jork,
15 grudnia 1994 r. (
Dz. U. z 2003r., nr 172, poz. 1671).

Drugi protokół do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga, 26 marca 1999 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 248).

Protokół o wybuchowych pozostałościach wojennych do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane
za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki
(protokół V), Genewa, 28 listopada 2003 r. (Dz. U. z 2011 r., nr 266, poz. 1577).

Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego (Protokół III), Genewa, 8 grudnia 2005 r.
(Dz. U. z 2010 r., nr 70, poz. 447).

Oświadczenie rządowe z dnia 18 stycznia 2003 r. w sprawie mocy obowiązującej Konwencji
o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz ich zniszczeniu,
sporządzonej w Oslo dnia 18 września 1997 r. (Dz. U. z 2013 r., poz. 234).

Oświadczenie rządowe z dnia 16 lutego 2005 r. w sprawie mocy obowiązującej poprawionego Protokołu II w sprawie zakazów lub ograniczeń użycia min, min-pułapek i innych urządzeń zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r. (Protokół II zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r.) załączonego do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych które mogą być uważane
za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki
, sporządzonej w Genewie dnia 10 października 1980 r. (Dz. U. z 2005 r., nr 125,
poz. 1049).

Oświadczenie rządowe z dnia 31 sierpnia 2007 r. w sprawie mocy obowiązującej dodatkowego protokołu z dnia 13 października 1995 r. do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych które mogą być uważane
za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki
, sporządzonej w Genewie dnia 10 października 1980 r. (Dz. U. z 2007 r., nr 215, poz. 1584).

Oświadczenie rządowe z dnia 5 października 2011 r. w sprawie mocy obowiązującej Protokołu o wybuchowych pozostałościach wojennych do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane
za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki (protokół V),
Genewa, 28 listopada 2003 r. (Dz. U. z 2011 r., nr 266, poz. 1578).

Oświadczenie rządowe z dnia 25 stycznia 2012 r. w sprawie mocy obowiązującej drugiego protokołu do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisanej w Hadze dnia 14 maja 1954 r., Haga, 26 marca 1999 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 249).

Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie konwencji
o zakazie broni biologicznej i toksycznej (BTWC), bomb kasetowych i broni konwencjonalnej – P6_TA(2006)0493.

Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 25 października 2007 r. w sprawie międzynarodowego traktatu o zakazie stosowania amunicji kasetowej – P6_TA-PROV(2007)0484.

Wspólne działanie Rady 2007/528/WPZiB z dnia 23 lipca 2007 r. wspierające w ramach europejskiej strategii bezpieczeństwa Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki (Dz. Urz. UE L 194/11 z 26.07.2007 r.).

Wytyczne Unii Europejskiej w sprawie promowania przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego (Dz. Urz. UE C 327/04 z 23.12.2005 r.).

Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. - kodeks karny
(Dz. U. z 1932 r., nr 60, poz. 571).

Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 23 września 1944 r. - kodeks karny Wojska Polskiego (Dz. U. z 1944, nr 6, poz. 27).

Ustawa z dnia 2 grudnia 1950 r. o obronie pokoju (Dz. U. z 1950 r., nr 58, poz. 521).

Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – kodeks karny (Dz. U. z 1969 r., nr 13, poz. 94
z póź. zm.).

Ustawa z dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej (Dz. U. z 2013 r., poz. 189, 852, 932).

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – kodeks karny (Dz. U. z 2016 r., poz. 1137).

Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia i pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa (Dz. U. z 2014 r., poz. 1510).

Ustawa z dnia 23 września 1999 r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zasadach ich przemieszczania się przez to terytorium
(Dz. U. z 2014 r., poz. 1077, z 2015 r., poz. 1844, z 2016 r., poz. 178, 738).

Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. z 2014 r., poz. 333, 915, z 2016 r., poz. 1954).

Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz. U. z 2016 r., poz. 886).

Ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2016 r., poz. 851).

Ustawa z dnia 26 listopada 2010 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa (Dz. U. z 2010 r., nr 240, poz. 1601).

Ustawa z dnia 21 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o Urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 852).

Ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych (Dz. U. z 2016 r.,
poz. 904).

Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2016 r., poz. 2138).

Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 2003 r. o użyciu Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Wielonarodowych Połączonych Sił Operacyjnych koalicji międzynarodowej w Królestwie Arabii Saudyjskiej, Królestwie Bahrajnu, Jordańskim Królestwie Haszymidzkim, Państwie Kataru, Państwie Kuwejtu
i Republice Iraku oraz w Zatoce Perskiej, na Morzu Czerwonym i Oceanie Indyjskim

(M. P. z 2003 r., nr 14, poz. 200).

Uchwała Komitetu Obrony Kraju z dnia 21 lutego 1990 r. w sprawie doktryny obronnej Rzeczypospolitej Polskiej (M. P. z 1990 r., nr 9, poz. 66).

Uchwała nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie przyjęcia Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022
(M. P. z 2013 r., poz. 377).

Decyzja nr 420/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 12 września 2008 r. w sprawie wprowadzenia w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej systemu doskonalenia zawodowego żołnierzy zawodowych (Dz. Urz. MON z 2008 r., nr 18, poz. 241).

Decyzja nr 203/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 czerwca 2010 r. w sprawie standardu kształcenia wojskowego dla kandydatów na oficerów – minimalne wymagania programowe (Dz. Urz. MON z 2010 r., nr 12, poz. 136).

Decyzja nr 184/MON z dnia 13 czerwca 2012 w sprawie organizacji systemu kształcenia
i szkolenia z międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych
w resorcie obrony narodowej
(Dz. Urz. MON z 2012 r., poz. 360).

Orzecznictwo

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, SN w Warszawie, sygn. akt: WA 16/15 z dnia 17 lutego 2016 r.

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, WSO w Warszawie, sygn. akt: 50/08 z 2011 r.

Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, WSO w Warszawie, sygn. akt: 21/12 z dnia
19 marca 2015 r.

Dokumenty i materiały

Biała księga bezpieczeństwa narodowego RP, BBN, Warszawa 2013.

Gąska Marek, Konieczność wojskowa a zasady humanitaryzmu we współczesnych operacjach wojskowych, AON, Warszawa 2004, sygn. 57941.

Gąska Marek, Działania zbrojne a zagadnienia ochrony środowiska w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, U-PH w Siedlcach, Siedlce 2016 (opracowanie zdane do druku).

Kodeks postępowania w dziedzinie polityczno-wojskowych aspektów bezpieczeństwa, Budapeszt, 6 grudnia 1994 r., [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, Marian Flemming, uzupełnienie i redakcja
Marek Gąska, Elżbieta Mikos-Skuza, AON, Warszawa 2003.

Konwencja dotycząca zakładania min wybuchających automatycznie za dotknięciem
(
VIII konwencja haska), Haga, 18 października 1907 r.

Konwencja dotycząca praw i obowiązków mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej
(
XIII konwencja haska), Haga, 18 października 1907 r.

Ocena przygotowań w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce za 2015 r. Diagnoza stanu przygotowań organów i formacji obrony cywilnej. Innych podmiotów, a także ludności, do realizacji zadań w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny, wraz z wnioskami, Biuro ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej Kraju, KG PSP, Warszawa 2016.

Pismo z dnia 13 sierpnia 2008 r. pani Danuty Przywary, prezes Helsińskiej Fundacji Praw człowieka, do Donalda Tuska, prezesa RM RP nr Ldz.2763/08 (w zbiorach prywatnych autora).

Pismo Adama Kobierackiego, dyrektora Departamentu Polityki Bezpieczeństwa MSZ RP
(nr DBP-277037-08 z dnia 23 sierpnia 2008 r.) do Danuty Przywary (w zbiorach prywatnych autora).

Program seminarium naukowego nt. Działania Wojsk Lądowych i Wojsk Obrony Terytorialnej w świetle współczesnych wyzwań i zagrożeń, ASzWoj, Warszawa, dnia 19 grudnia 2016 r.

Program seminarium naukowego pt. Współczesne wyzwania i zagrożenia dla bezpieczeństwa
i obronności RP w świetle zmian zachodzących w środowisku bezpieczeństwa międzynarodowego
, ASzWoj, Warszawa, dnia 3 lutego 2017 r

Program seminarium naukowego pt. Ewolucja działań specjalnych w świetle współczesnych wyzwań i zagrożeń, ASzWoj, Warszawa, dnia 22-23 lutego 2017 r.

III Raport z implementacji i upowszechniania międzynarodowego prawa humanitarnego
w Rzeczypospolitej Polskie
j, MSZ, Warszawa 2014.

Rezolucja ZO ONZ nr 3314/XXIX z dnia 14 grudnia 1974 r. w sprawie definicji agresji,
[w:]
Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów,
Marian Flemming, uzupełnienie i redakcja Marek Gąska, Elżbieta Mikos-Skuza, AON, Warszawa 2003.

Rezolucjia RB ONZ nr 1441 z dnia 8 listopada 2002 r. w sprawie Iraku

Strategia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, dokument rządowy, Warszawa, dnia
4 stycznia 2000 r.

Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa, dnia
8 września 2003 r.

Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa,
dnia 13 listopada 2007 r.

Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa,
dnia 5 listopada
2014 r.

Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej, MON, Warszawa, dnia 23 maja 2000 r.

Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej, MON, Warszawa, dnia 23 grudnia 2009 r.

Strategia udziału Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w operacjach międzynarodowych, MON, Warszawa, dnia 4 marca 2011 r.

Taylor John, Ochrona dóbr kultury przez siły zbrojne USA w czasie wojny i operacji innych niż wojna, [w:] Ochrona dóbr kultury w razie zagrożeń czasu wojny i pokoju. Materiały z międzynarodowej konferencji zorganizowanej w ramach programu „Partnerstwo dla Pokoju” w dniach 18-21 czerwca 1996 r., Kraków 1996.

Uzasadnienie do projektu ustawy o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa (druk sejmowy nr 2850 z dnia
24 lutego 2010 r.)

Założenia polskiej polityki bezpieczeństwa oraz polityka bezpieczeństwa i strategia obronna Rzeczypospolitej Polskiej, KOK, Warszawa, dnia 2 listopada 1992 r.

Opracowania naukowe

Aspekty prawne bezpieczeństwa narodowego RP. Część ogólna, red. naukowa
Waldemar Kitler, Małgorzata Czuryk, Mirosław Karpiuk, AON. Warszawa 2013.

Balcerowicz Bolesław, Czy to wojna XXI wieku, „Polska Zbrojna” z dnia 20 kwietnia 2002 r.,
nr 16.

Bezpieczeństwo narodowe Rzeczypospolitej Polskiej w świetle prawa wewnętrznego
i międzynarodowego
, red. Ryszard Szynowski, Mirosław Karpiuk, AON, Warszawa 2011.

Cichy Andrzej, Szyjko Cezary, Bezpieczeństwo międzynarodowe w teorii i praktyce. Wybrane aspekty prawno-organizacyjne, AON, Warszawa 2014.

Cybichowski Zygmunt, Międzynarodowe prawo wojenne, Nakładem Gubrynowicza i Syna, Lwów 1914.

Dmowski Roman, Polityka polska i odbudowanie państwa, t. I, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1989.

Filary Stefan, Szymański Ryszard, Z problematyki przygotowania i prowadzenia działań taktycznych w aspekcie międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, „ZN WSO im. Stefana Czarnieckiego” 2011, nr 2.

Flemming Marian, Konieczność wojskowa jako instytucja prawa międzynarodowego i prawa karnego, „WPP” 1977, nr 3.

Gąska Marek, Prawa człowieka w warunkach służby wojskowej, „WPP” 1997, nr 2.

Gąska Marek, Międzynarodowe prawo wojenne - rys historyczny i perspektywy ewolucji, „WO” 1998, nr 2.

Gąska Marek, Prawo wojenne w nowoczesnej armii, „PWL” 1998, nr 9.

Gąska Marek, Zbrojny ruch oporu w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, AON, Warszawa 1999.

Gąska Marek, Ciupiński Andrzej, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, AON, Warszawa 2001.

Gąska Marek, Reguły podjęcia działań przy użyciu siły, „Myśl Wojskowa” 2004, nr 6.

Gąska Marek, Zapomniana konwencja, „Polska Zbrojna” z dnia 13 marca 2005 r.

Gąska Marek, Sprawa naruszenia konwencji genewskich z 1949 roku i konwencji haskich
z 1907 roku w Nangar Khel 16 sierpnia 2007 roku
, [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne, red. Dariusz, R. Bugajski, t. I, AMW, Gdynia 2010.

Gąska Marek, Zagadnienie konieczności wojskowej, [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne, red. Dariusz, R. Bugajski t. II, AMW, Gdynia 2011.

Gąska Marek, Humanitarne przesłanki rozwoju międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych, [w:] Wojna o pokój. Współczesna rywalizacja, spory, konflikty i wojny,
red. nauk. Mariusz Kubiak, Mirosław Minkina, UP-H w Siedlcach. Instytut Nauk Społecznych, Polskie Towarzystwo Filozoficzne Oddział w Siedlcach, Warszawa-Siedlce 2011.

Gąska Marek, Organizacyjno-prawne uwarunkowania działalności Ministra Obrony Narodowej w świetle znowelizowanej ustawy o urzędzie Ministra Oborny Narodowej, [w:] Współczesne uwarunkowania bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej. Wymiar polityczno-prawny i społeczny, red. Marek Gąska, Mariusz Paździor, Innovatio Press Wydawnictwo Naukowe WSEI, Lublin 2015.

Górbiel Andrzej, Konieczność wojskowa w prawie międzynarodowym, „ZN UJ” 1970, z. 44, prace prawnicze.

Górka-Winter Beata, Operacja stabilizacyjna NATO w Afganistanie, „Sprawy Międzynarodowe” 2006, nr 3.

Heuser Beatrice, Czytając Clausewitza, PISM, Warszawa 2008.

Janusz-Pawletta Barbara, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, AON, Warszawa 2013.

Karski Karol, Przyjęcie przepisów ustawowych regulujących zasady podejmowania działań
z użyciem siły przez polskie jednostki wojskowe: prace legislacyjne
,
[w:]
Międzynarodowe prawo humanitarne, t. III. Zasady podejmowania działań przy użyciu siły, red. Dariusz R. Bugajski, AMW, Gdynia 2012.

Koziej Stanisław, Teoria sztuki wojennej, Bellona, Warszawa 1993.

Kunikowski Jerzy, Dowódcze i wychowawcze przygotowanie w systemie obronnym RP, Bellona, Warszawa 1995.

Leśko Teofil, Międzynarodowe ograniczenia w prowadzeniu konfliktów zbrojnych, PWN, Warszawa 1990.

Łukaszewicz Magdalena, Płk Roman Polko, GROMOWŁADNY. O GROM-ie, MON-ie, Rangersach i Nieustraszonych, Wydawnictwo M, Warszawa 2005.

Madajczyk Czesław, Faszyzm i okupacje 1938-1945. Wykonywanie okupacji przez państwa osi w Europie, t. I. Kształtowanie się zarządów okupacyjnych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1993.

Nahlik Stanisław Edward, Grabież dzieł sztuki. Rodowód zbrodni międzynarodowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1958.

Nożko Kazimierz, Sztuka tworzenia przewagi w systemie obronnym RP, Bellona,
Warszawa 1994.

Makowski Andrzej, Ilnicki Marek, Wojna na morzu we współczesnym prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Adam Marszałek, Warszawa-Toruń 1996.

Międzynarodowe prawo wojenne. Zapobieganie konfliktom zbrojnym. Odpowiedzialność
za przestępstwa wojenne,
opracował oraz opatrzył wstępem Marian Flemming, MON, Warszawa 1978.

Międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych. Prawo przeciwwojenne. Zbiór dokumentów, wyboru dokonał oraz opatrzył wstępem i przypisami Marian Flemming, Agencja Artekon, Warszawa 1991.

Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, Marian Flemming, uzupełnienie i redakcja Marek Gąska, Elżbieta Mikos-Skuza, AON, Warszawa 2003.

Podręcznik dowódcy batalionu, praca zbiorowa pod red. Janusza Kręcikija, Jarosława Wołejszo, Warszawa 2007.

Podstawy dowodzenia, praca zbiorowa pod red. Janusza Kręcikija, Jarosława Wołejszo, AON, Warszawa 2007.

Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, t. I, wstęp
i opracowanie Ludwik Gelberg, PWN, Warszawa 1954.

Prawo w stosunkach międzynarodowych. Wybór dokumentów, t. I, redakcja i opracowanie: Jacek Pawłowski, Henryk Binkowski, Andrzej Ciupiński, Marek Gąska, AON, Warszawa 2002.

Skubiszewski Krzysztof, Polityka zagraniczna i odzyskanie niepodległości. Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1997.

Sztuka wojenna, red. Andrzej Polak, Jacek Joniak, AON, Warszawa 2014.

Umowy międzynarodowe o ochronie ofiar wojny, opracował i wstępem opatrzył Marian Flemming, PZWL, Warszawa 1987.

Winczorek Piotr, Komentarz do Konstytucji Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., Liber, Warszawa 2000.

Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności. Rozdział XVI, XVII, XVII Kodeksu karnego. Komentarz, Marian Flemming, Janina Wojciechowska, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1999.

Artykuły

Dobiecki Grzegorz, Wypadało poczekać, „Rzeczpospolita” z dnia 8 września 2003 r.,

Forum” z dnia 26 maja 2003 r., nr 21.

Najder Zdzisław, Bez międzynarodowej solidarności, „Rzeczpospolita” z dnia 9 września 2003, nr 21.

Siwiec Marek, Dlaczego do Iraku, „Rzeczpospolita” z dnia 12 sierpnia 2003, nr 187,

Tygodnik Powszechny” z dnia 18 maja 2008 r., nr 20.

Netografia

Doktryna Komorowskiego, BBN, [w:] www.bbn.gov.pl, (data dostępu: 14. 12. 2015 r.)

http:// www.tvp.info/318658 /informacje/swiat/ konwencja-o-zakazie-broni-kasetowej,

(data dostępu: 23.05.2015 r.).

konwencja przeciw broni kasetowej (luster munitions) – q&a stosunki międzyanrdowe.info, (data dostępu: 23.12.2008 r.).

Ministerstwo Spraw Zagranicznych. RP. Amunicja kasetowa. Stanowisko z 2012 r.,
[w:] https//www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/polityka_bezpieczeństwa/ rozbro jenie_konwecncjonalne, (data dostępu: 23.09.2015 r.).

Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 lipca 2015 r. w sprawie wydania polityczno-strategicznej dyrektywy obronnej Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa 2015 r., [w:] http://www.bbn.gov.pl/pl/wydarzenia/6904, Postanowienie-Prezydenta-RP-ws-wydania-Polityczno-Strategicznej-Dyrektywy-Obronn.html, (data dostępu: 27.03.2017 r.).

Prawa człowieka.edu.pl/index.php?dok., (data dostępu: 21.02.2009 r.).

 

 

 

1Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I) oraz Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), Genewa, 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r., nr 41, poz. 175, załącznik, Dz. U. z 2015 r., poz. 1056).

2Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r. dotyczący przyjęcia dodatkowego znaku rozpoznawczego, Genewa, 8 grudnia 2015 r. (Dz. U. z 2010 r., nr 70, poz. 447).

3 Konwencja o polepszeniu losu rannych i chorych w armiach czynnych (I konwencja genewska), Genewa,
12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik); Konwencja o polepszeniu losu rannych, chorych i rozbitków sił zbrojnych na morzu (II konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia 1949 r.
(Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik); Konwencja genewska o traktowaniu jeńców wojennych,
(III konwencja genewska),
Genewa, 12 sierpnia 1949 r. (Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik); Konwencja o ochronie osób cywilnych podczas wojny (IV konwencja genewska), Genewa, 12 sierpnia 1949 r.
(Dz. U. z 1956 r., nr 38, poz. 171, załącznik).

4 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., nr 78, poz. 483, z 2001 r.,
nr 28, poz. 319, z 2006 r., nr 200, poz. 1471, z 2009 r., nr 114, poz. 946).

5Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – kodeks karny (Dz. U. z 2016 r., poz. 1137).

 

 

6 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - kodeks karny (Dz. U. z 2016 r., poz.1137.).

7 Zob. Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności. Rozdział XVI, XVII, XVII Kodeksu karnego. Komentarz, M. Flemming, J. Wojciechowska, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1999,
s. 37.

8 Rozdział II k.k. Formy popełnienia przestępstwa. Art. 13. § 1. Odpowiada za usiłowanie, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje. § 2. Usiłowanie zachodzi także wtedy, gdy sprawca nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub
ze względu na użycie środka nie nadającego się do popełnienia czynu zabronionego.

9 Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności…, s. 38.

10 Rezolucja ZO ONZ nr 3314/XXIX z dnia 14 grudnia 1974 r. w sprawie definicji agresji,
[w:] Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, M. Flemming, uzupełnienie i redakcja M. Gąska, E. Mikos-Skuza, AON, Warszawa 2003, s. 90-92.

11 Konwencja o określenia napaści, Londyn, 3 lipca 1933 r. (Dz. U. z 1933 r., nr 93, poz. 712).

12Dowódca Generalny RSZ, Dowódca Operacyjny RSZ zostali ustanowieni na mocy nowelizacji Ustawy
o zmianie ustawy z
dnia 14 grudnia 1995 r. o urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 852). Zob. także: M. Gąska, Organizacyjno-prawne uwarunkowania działalności Ministra Obrony Narodowej w świetle znowelizowanej ustawy o urzędzie Ministra Oborny Narodowej,
[w:]
Współczesne uwarunkowania bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej. Wymiar polityczno-prawny
i społeczny
, red. M. Gąska, M. Paździor, WSEI, Lublin 2015, s. 57-71.

13 Nowy RSZ - Wojska Obrony Terytorialnej i stanowisko Dowódcy Wojsk Obrony Terytorialnej zostały wprowadzone na podstawie art. 1 Ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2016 r., poz. 2138).

14 M. Siwiec, Dlaczego do Iraku?, „Rzeczpospolita” z dnia 12 sierpnia 2003, nr 187, s. A 7.

15 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. - kodeks karny ( Dz. U. z 1932 r., nr 60, poz. 571).

16 Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 23 września 1944 r. - kodeks karny Wojska Polskiego (Dz. U. z 1944 r., nr 6, poz. 27).

17 Ustawa z dnia 19 kwietnia 1969 r. – kodeks karny (Dz. U. z 1969 r., nr 13, poz. 94 z póź. zm.).

18 Ustawa z dnia 29 grudnia 1950 r. o obronie pokoju (Dz. U. z 1950 r., nr 58, poz. 521).

19Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych, Nowy Jork, 19 grudnia 1966 r.
(Dz. U. z 1977 r., nr 38, poz. 167).

2017 marca 2003 roku – gotowość do realizacji zadania. Wypływamy! Ale co dalej? Po godzinie – odwołanie decyzji przez Amerykanów. To dobrze, wciąż nie ma postanowienia Prezydenta RP o naszym udziale w operacji Iraqi Freedom. Pozbyłem się dylematu, czy odmawiać realizacji zadania, czy czekać do ostatniej chwili.
18 marca – sytuacja się powtarza. Noc z 18 na 19 marca – telefon od szefa P3 (Generalny Zarząd Operacyjny). Jest postanowienie Prezydenta o udziale w misji Iraqi Freedom. Wypływamy. ZADANIE ZREALIZOWANE.

To był tyko telefon. Dokumenty przyszły już po opanowaniu platformy. Tak jak i międzynarodowa konwencja wojenna, z którą kazano mi zapoznać cały stan osobowy. Zgoda na udział w nowej misji oczywiście nie zdejmowała ze mnie odpowiedzialności za akceptację konkretnego zadania wyznaczonego przez Amerykanów. Instrukcja wyjazdowa jednoznacznie określała, że mam oceniać ryzyko wynikające z planowanych działań i na tej podstawie podejmować ostateczne decyzje. Gdyby poszło coś nie tak na platformie, to miałbym na karku prokuratora i zostałbym kozłem ofiarnym. Pierwszym do odstrzelenia, [w:] M. Łukaszewicz, płk Roman Polko, GROMOWŁADNY. O GROM-ie, MON-ie, Rangersach i Nieustraszonych, Wydawnictwo M, Warszawa 2005, s. 205.

21 Gen. R. Polko opisał dość bulwersującą sytuację, z której, niestety, polskie władze cywilne i wojskowe nie wyciągnęły żadnych wniosków na przyszłość: 5 marca 2003 otrzymałem pismo z SzG. z wytycznymi do opracowania zasad przygotowania i funkcjonowania pododdziału GROM-u w „OPERACJI ANTYIRACKIEJ”. Niezwykle zaskoczyła mnie taka niefrasobliwość. Z tego sformułowania wynikało, że mamy tam jechać
i eksterminować Irakijczyków!!! Na szczęście znałem już założenia i główny cel naszej pierwszej misji
w przygotowywanej przez Amerykanów operacji IRAQI
FREEDOM - IRACKA WOLNOŚĆ. Moi żołnierze stacjonowali w Kuwejcie i przygotowywali się do nowych zadań. Zgrywali się z przydzielonymi amerykańskimi siłami wsparcia naszych działań. Studiowali materiały informacyjne oraz międzynarodowe prawo wojenne. Prezydent Bush jeszcze nie ogłosił ataku na Irak, prezydent Kwaśniewski nie zadeklarował udziału Polski
we wspólnych działaniach... Kiedy nasi sojusznicy przekazywali nam ostatnie dane wywiadowcze, precyzowali założenia związane z koordynacją działań i odliczali godziny do ich rozpoczęcia – nie miałem jeszcze żadnych podstaw prawnych, aby przystąpić do ich realizacji. W zasadzie była to schizofreniczna sytuacja
,
[w:] M. Łukaszewicz, płk Roman Polko, GROMOWŁADNY…, s. 201.

22Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 2003 r. o użyciu Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Wielonarodowych połączonych sił operacyjnych koalicji międzynarodowej
w Królestwie Arabii Saudyjskiej, Królestwie Bahrajnu, Jordańskim Królestwie Haszymidzkim, Państwie Kataru, Państwie Kuwejtu i Republice Iraku oraz w Zatoce Perskiej, na Morzu Czerwonym i Oceanie Indyjskim..
Zgodnie z §1 postanowienia PKW był używany od dnia 19 marca 2003 r. do 15 września 2003 r. w składzie Wielonarodowych połączonych sił operacyjnych koalicji międzynarodowej w Królestwie Arabii Saudyjskiej, Królestwie Bahrajnu, Jordańskim Królestwie Haszymidzkim, Państwie Kataru, Państwie Kuwejtu i Republice Iraku oraz w Zatoce Perskiej, na Morzu Czerwonym i Oceanie Indyjskim w składzie 200 żołnierzy. § 2 określał, że PKW działa w składzie Wielonarodowych połączonych sił operacyjnych koalicji międzynarodowej dla przyczynienia się do wyegzekwowania realizacji przez Republikę Iraku rezolucji RB ONZ nr 1441 z dnia
8 listopada 2002
r. oraz związanych z nią wcześniejszych rezolucji RB ONZ, w zakresie określonym w art.
2 pkt 1 lit. a
(tj. udziału w konflikcie zbrojnym lub dla wzmocnienia sił państwa albo państw sojuszniczych) Ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa. PKW podporządkowany był dowódcy Wielonarodowych połączonych sił operacyjnych (§3.1.). Pod względem kierowania narodowego PKW podlegał Ministrowi ON (§3.2.), [w:] M. P. z 2003 r.,
nr 14, poz. 200.

23 G. Dobiecki, Wypadało poczekać, „Rzeczpospolita” z dnia 8 września 2003 r., s. A 11. Autor jednoznacznie stwierdza, że Polska zbyt szybko zgodziła się na administrację Iraku, a nawet sugeruje, że polscy politycy popełnili błąd, godząc się na rolę administratora części Iraku.

24 Z. Najder, Bez międzynarodowej solidarności, „Rzeczpospolita” z dnia 9 września 2003, nr 21, s. A 8. Przede wszystkim trzeba sobie powiedzieć, że i nasze władze państwowe popełniły błąd. Za późno już, by się wycofać. Teraz możemy tylko się modlić, by uczestnictwo żołnierzy polskich w okupacji Iraku nie okazało się katastrofą. Decyzja o tym udziale była błędna zarówno z powodów wojskowych, jak i politycznych.

25 Cz. Madajczyk, Faszyzm i okupacje 1938-1945. Wykonywanie okupacji przez państwa osi w Europie,
t. I. Kształtowanie się zarządów okupacyjnych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1993, s. 11.

26 Podstawy prawne udziału w misji afgańskiej wynikały z rozdziału VII Karty NZ, tj. akcji w związku
z zagrożeniem pokoju, zakłóceniem pokoju i aktami
agresji. Od sierpnia 2003 r. Międzynarodowymi Siłami Wspierania Bezpieczeństwa (ISAF) dowodziło NATO, a zasięg terytorialny misji oraz charakter podejmowanych działań ulegał ciągłemu rozszerzeniu. Zob. B. Górka-Winter, Operacja stabilizacyjna NATO
w
Afganistanie, „Sprawy Międzynarodowe” 2006, nr 3. Dyskusja w Holandii nad rozlokowaniem kontyngentu w sile około 1500 żołnierzy w południowej prowincji Uruzgan w Afganistanie omal nie zakończyła się dymisją rządu Jana Petera Balkenendego. Opozycja parlamentarna sprzeciwiała się ewentualności udziału żołnierzy
w działaniach bojowych. Taka operacja NATO została nazwana jako
stabilizacyjna i, choć uczestniczyło w niej wiele podmiotów, przede wszystkim ONZ, to Sojusz przejął odpowiedzialność polityczną za powodzenie operacji.

27 W dniu 31 maja 2004 r. Autor udzielił wywiadu stacji telewizyjnej TVN24, gdzie wypowiedział się
w podobnym tonie, dodając, że nasze wojsko nie było przygotowane do misji, która ukazała się wojną. Po tym wystąpieniu w dniu 2 czerwca 2004 r. w gabinecie gen. dyw. dr. Jerzego Flisa, Komendanta-Rektora AON odczytano Autorowi list dyscyplinujący od Jerzego Szmajdzińskiego, ministra ON. Po kilku dniach Komendant-Rektor AON wystąpił o zwolnienie Autora z zawodowej służby wojskowej. Podstawę zwolnienia uzasadniano potrzebami SZ RP oraz brakiem predyspozycji do podwyższania kwalifikacji. Należy nadmienić,
że Autor otrzymywał przez dwa lata, w drodze wyróżenia, stypendium habilitacyjne, a pod koniec
kwietnia 2004 r. złożył rozprawę habilitacyjną.

28Tygodnik Powszechny” z dnia 18 maja 2008 r., nr 20, s. 21.

29Tygodnik Powszechny”…, s. 21

30Tygodnik Powszechny”…, s. 21.

31Tygodnik Powszechny”…, s. 21.

32 Pojęcie racji stanu: zob. K. Skubiszewski, Polityka zagraniczna i odzyskanie niepodległości. Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1997, s. 305-307. Racja stanu, według prof. K. Skubiszewskiego, byłego Ministra Spraw Zagranicznych to w istocie zapewnienie bezpieczeństwa państwa i wiąże się najściślej z polityką i doktryną obronną RP, potencjałem obronnym i nowoczesnym przemysłem obronnym. Strategia płynąca z naszej racji stanu wymaga, zdaniem prof. Skubiszewskiego, zwrócenia uwagi na takie dziedziny działalności jak nowoczesna innowacyjna gospodarka i rolnictwo, silny pieniądz i uporządkowane finanse publiczne, zwiększenie rodzimego kapitału przeznaczonego na inwestycje, społeczna gospodarka rynkowa i zapewnienie obywatelom poczucia bezpieczeństwa socjalnego. Skubiszewski podkreśla rolę oświaty - od podstawowej po akademicką – w kształtowaniu podstaw obywatelskich
i propaństwowych. Zdaniem Skubiszewskiego, identyfikacja ze swym państwem musi się u nas stać wartością samoistną. Prof. Skubiszewski przestrzega przed różnymi interesami cząstkowymi i grupowymi, które nie są mechaniczną sumą interesu państwowego i jego racji stanu. Zwraca uwagę na przestrzeganie zasad moralności publicznej i poszanowania praw jednostki: w swym dążeniu do wielkości państwo i naród (..) nie powinny bać się otwarcia na moralność, tę moralność, która bierze się z naszych chrześcijańskich korzeni. Kończąc swoje wystąpienie w sejmie w styczniu 1993 r. prof. Skubiszewski, powołuje się na Romana Dmowskiego, wielkiego wizjonera Polski, jak stwierdza: polityka nadzwyczaj kochającego swój kraj, który przed laty pisał o państwie, które ma „dostateczne siły i środki”, które ma także „ myśl kierującą, zdolną objąć dość szerokie widnokręgi”, ażeby polityka jego mogła wywierać wpływ nie tylko na sprawy najbliższe, bezpośrednio go dotyczące, ale brać udział w regulowaniu spraw ogólnoeuropejskich, a jak dziś ogólnoświatowych (Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa, Warszawa 1989, t. I, Instytut Wydawniczy PAX, s. 59-60).

33 Na podstawie „Forum” z dnia 26 maja 2003, nr 21, s. 4.

34 Strategia udziału Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej w operacjach międzynarodowych, MON, Warszawa, dnia 4 marca 2011 r. Wedle strategii zasadniczym elementem w procesie podejmowania decyzji o użyciu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami kraju jest zgodnośc z interesem narodowym, s. 3. Dokument stracił moc na podstawie uchwały nr 67 Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 2013 r. o przyjęciu Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022 ( M. P. z 2013 r., poz. 377).

35 Zob. m.in. Doktryna Komorowskiego, BBN, [w:] www.bbn.gov.pl., (data dostępu: 14. 12. 2015 r.)

Doktryna bazuje na doświadczeniach i rekomendacjach z przeprowadzonego na polecenie prezydenta w latach 2010-2012 strategicznego przeglądu bezpieczeństwa narodowego. Jej tezy zawarte zostały w opublikowanej
Białej księdze bezpieczeństwa narodowego RP, BBN, Warszawa, dnia 24 maja 2013 r. Doktryna znalazła swoje odbicie m.in. w wydanych i zatwierdzonych przez Prezydenta RP dokumentach: Strategii bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa, dnia 5 listopada 2014 r.; Strategii rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022, przyjętej uchwałą Rady Ministrów w dniu
9 kwietnia 2013 r
. i Polityczno-strategicznej dyrektywie obronnej uaktualnianej przez prezydenta na mocy
art. 4a ust. 1 pkt 2 Ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP ( Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 lipca 2015 r. w sprawie wydania Polityczno-strategicznej dyrektywy obronnej Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa 2015 r., [w:] http://www.bbn.gov.pl/pl/wydarzenia/6904, Postanowienie-Prezydenta-RP-ws-wydania-Polityczno-Strategicznej-Dyrektywy-Obronn.html, (data dostępu: 27. 03. 2017 r.). Według strategii bezpieczeństwa narodowego, bezpieczeństwo militarne powinno opierać się na trzech filarach: własnym potencjale wojskowym, powszechnym przygotowaniu obronnym pozostałych struktur państwa i wiarygodnych sojuszach międzynarodowych. Główne założenia doktryny Komorowskiego
to:
Po pierwsze, przeniesienie strategicznych priorytetów Rzeczypospolitej Polskiej z udziału w misjach ekspedycyjnych na zadania związane z zapewnieniem bezpośredniego bezpieczeństwa, w tym obrony państwa. Po drugie, własny potencjał obronny stanowi podstawowy filar oraz gwarancję naszego bezpieczeństwa.
Po trzecie, Polską specjalizacją w NATO i UE powinny być także, obok zdolności do obrony terytorium, zdolności„
przeciwzaskoczeniowe”, konieczne w sytuacjach trudnych do osiągnięcia konsensusu. Po czwarte, Polska powinna umacniać swoją podmiotowość strategiczną na arenie międzynarodowej, aktywnie uczestnicząc w funkcjonowaniu organizacji międzynarodowych i ich kształtowaniu stosownie do własnych interesów strategicznych.

36 S. E. Nahlik, Grabież dzieł sztuki. Rodowód zbrodni międzynarodowej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1958, s. 385.

37 T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia w prowadzeniu konfliktów zbrojnych, PWN, Warszawa 1990, s. 29.

38 Kodeks postępowania w dziedzinie polityczno-wojskowych aspektów bezpieczeństwa, Budapeszt,
6 grudnia 1994 r., [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów,
M. Flemming, uzupełnienie i redakcja M. Gąska, E. Mikos Skuza, AON, Warszawa 2003, s. 163-167.

39 Podstawy dowodzenia, praca zbiorowa pod red. J. Kręcikija, J. Wołejszo, AON, Warszawa 2007; Podręcznik dowódcy batalionu, praca zbiorowa pod red. J. Kręcikija, J. Wołejszo, Warszawa 2007.

40 Wydane kilka lat póżniej opracowanie Sztuka wojenna pod red. A. Polaka i J. Joniaka, AON, Warszawa 2014 nie zawiera nawet fragmentarycznej wzmianki o potrzebie uwzględnienia w procesie planowania operacji wojskowej m.p.h.k.z. Natomiast Autorzy opracowania Aspekty prawne bezpieczeństwa narodowego RP. Część ogólna, red. naukowa W. Kitler, M. Czuryk, M. Karpiuk, AON, Warszawa 2013, s. 132 i 200 - podają błędny tytuł opracowania M. Flemminga. Nie opracował on zbioru dokumentów pod nazwą wymienioną przez Autorów. Ponadto nazwisko M. Flemminga zostało napisane przez jedno „m”. Zapewne Autorom chodziło
o opracowanie
pt. Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych. Zbiór dokumentów, uzupełnienie
i redakcja M. Gąska, E. Mikos-Skuza, AON, Warszawa 2003, które powstało w oparciu o wcześniejsze wydania tego autora. Nowe wydanie z 2003 r. zostało w dość istotny sposób uzupełnione z uwagi na upływ czasu
i rozwój m.p.h.k.z. w ostatnich latach. Autorzy (M. Gąska, E. Mikos-Skuza, niestety M. Flemming już nie żył) zwiększyli liczbę dokumentów z 47 zamieszczonych w najobszernijszym wydaniu autorstwa M. Flemminga
z 1991 r. (Międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych. Prawo przeciwwojenne. Zbiór dokumentów, wyboru dokonał oraz opatrzył wstępem i przypisami Marian Flemming, Agencja Artekon, Warszawa 1991
i wcześniejsze wydania; Międzynarodowe prawo wojenne. Zapobieganie konfliktom zbrojnym. Odpowiedzialność za przestępstwa wojenne, opracował oraz opatrzył wstępem Marian Flemming, MON, Warszawa 1978; Umowy międzynarodowe o ochronie ofiar wojny, opracował i wstępem opatrzył Marian Flemming, PZWL, Warszawa 1987.) do 83. To M. Gąska i E. Mikos-Skuza dokonali autorskiego podziału na cztery części: 1. Prawo przeciwwojenne. Zapobieganie konfliktom. 2. Prawne ograniczenia walki zbrojnej.
3. Ochrona ofiar wojny i dóbr kultury. 4. Odpowiedzialność za naruszenie prawa humanitarnego.
Należy stwierdzić, że problematyka m.p.h.k.z. nie budzila szczególnego zainteresowania środowiska naukowego AON. Stąd w nielicznych opracowaniach można spotkać dość istotne uchybienia, np. A. Cichy, C. Szyjko, Bezpieczeństwo międzynarodowe w teorii i praktyce. Wybrane aspekty prawno-organizacyjne, AON, Warszawa 2014, na s. 188-208, zamieścili cazusy i testy z m.p.h.k.z. Książka została wydana z okazji 15. rocznicy członkowstwa Polski w NATO. Autorzy nie podają jednak źródła, z jakiego korzystali. Należy odnotować,
że korzystali ze strony internetowej Autora http://www.marek-gaska.org/ i opracowania Koniecznośc wojskowa a zasady humanitaryzmu we współczesnych operacjach wojskowych, AON, Warszawa 2004, sygn. 57941. Natomiast Autorzy monografii Bezpieczeństwo narodowe Rzeczypospolitej Polskiej w świetle prawa wewnętrznego i międzynarodowego, red. R. Szynowski, M. Karpiuk, AON, Warszawa 2011, na s. 284
w przypisie wymieniają przypadkowo dobrane cztery akty m.p.h.k.z. Nie ulega wątpliwości, że pomijanie znaczenia m.p.h.k.z. dla bezpieczeństwa wewnętrznego i międzynarodowego RP w monografii pod wymienionym tytułem budzi poważne wątpliwości co do wartości naukowej i merytorycznej tego opracowania. Warto jednak odnotować, że uporzadkowania treści m.p.h.k.z. próbuje dokonać B. Janusz-Pawletta
w opracowaniu Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, AON, Warszawa 2013. Wydaje się, że opracowanie to jest czymś pośrednim między podręcznikiem a monografią. Można sądzić, że problematyka m.p.h.k.z. jest obca także powstałej w 2016 r. Akademii Sztuki Wojennej, o czym świadczą programy seminariów naukowych. O m.p.h.k.z. w obszarze bezpieczeństwa narodowego w ogóle się nie wspomina: Program seminarium naukowego nt. Działania Wojsk Lądowych i Wojsk Obrony Terytorialnej w świetle współczesnych wyzwań i zagrożeń, ASzWoj, Warszawa, dnia 19 grudnia 2016 r.; Program seminarium naukowego, nt. Współczesne wyzwania i zagrożenia dla bezpieczeństwa i obronności RP w świetle zmian zachodzących w środowisku bezpieczeństwa międzynarodowego, ASzWoj, Warszawa, dnia 3 lutego 2017 r.; Program seminarium naukowego, nt. Ewolucja działań specjalnych w świetle współczesnych wyzwań i zagrożeń, ASzWoj, Warszawa, dnia 22-23 lutego 2017 r.

41 Poza tym przestrzeganie zasady lepiej nie naruszać zatwierdzonego planu, lepiej żyć w zgodzie z regulaminem, cechuje ludzi chwiejnych, o słabym charakterze, bojących się brać na siebie jakiejkolwiek odpowiedzialności. Tacy ludzie nie mogą piastować stanowisk dowódczych, [w:] K. Nożko, Sztuka tworzenia przewagi w systemie obronnym RP, Bellona, Warszawa 1994, s. 144.

42 J. Kunikowski, Dowódcze i wychowawcze przygotowanie w systemie obronnym RP, Bellona, Warszawa 1995, s. 12.

43 S. Koziej, Teoria sztuki wojennej, Bellona, Warszawa 1993, s. 5; B. Balcerowicz, Obronność państwa średniego, Bellona, Warszawa 1997 s. 181.

44 S. Filary, R. Szymański, Z problematyki przygotowania i prowadzenia działań taktycznych w aspekcie międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, „ZN WSO im. Stefana Czarnieckiego” 2011,
nr 2, s. 119-132.

45 M. Gąska, Prawa człowieka w warunkach służby wojskowej, „WPP” 1997, nr 2, s. 74-88; Międzynarodowe prawo wojenne - rys historyczny i perspektywy ewolucji, „WO” 1998, nr 2, s. 28-38; Prawo wojenne
w nowoczesnej armii
, „PWL” 1998, nr 9, s. 103-108; Reguły podjęcia działań przy użyciu siły, „Myśl Wojskowa” 2004, nr 6, s. 80-91; Zapomniana konwencja, „Polska Zbrojna” z dnia 13 marca 2005 r., s. 14. Problem ten wielokrotnie podnosił Autor w wystąpieniach do Rzecznika Praw Obywatelskich, Ministra Obrony Narodowej, członków SKON. Ewidentnym przykładem lekceważenia m.p.h.k.z. i Kodeksu budapeszteńskiego
z dnia 6
grudnia 1994 r. były programy nauczania opracowane w 2007 r. i 2008 r. w AON na kierunku studiów pierwszego stopnia Bezpieczeństwo narodowe, s. 4. Przedmioty: międzynarodowe prawo humanitarne oraz międzynarodowe prawo pokoju i bezpieczeństwa funkcjonowały jako przedmioty fakultatywne, a nie obowiązkowe. Tak więc niektórzy studenci, kończąc kierunek bezpieczeństwo narodowe, nie znali podstaw prawa konfliktów zbrojnych i prawa pokoju. W programie z 2008 r. (s. 7) prawo międzynarodowe występuje jako przedmiot fakultatywny do wyboru zamiennie z przedmiotem organizacje międzynarodowe (moduł trzeci).

46 Uchwała Komitetu Obrony Kraju z dnia 21 lutego 1990 r. w sprawie doktryny obronnej Rzeczypospolitej Polskiej (M.P. z 1990 r., nr 9, poz. 66).

47 Są to następujące dokumenty: Założenia polskiej polityki bezpieczeństwa oraz polityka bezpieczeństwa
i strategia obronna Rzeczypospolitej Polskiej
, KOK, Warszawa, dnia 2 listopada 1992 r., Strategia bezpieczeństwa Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa, dnia 4 stycznia 2000 r., dokument rządowy; Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej, MON, Warszawa, dnia 23 maja 2000 r.; Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa, dnia 8 września 2003 r.; Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa, dnia 13 listopada 2007 r.; Strategia obronności Rzeczypospolitej Polskiej, MON, Warszawa, dnia 23 grudnia 2009 r.; Strategia rozwoju systemu bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej 2022 - przyjęta uchwałą Rady Ministrów w dniu 9 kwietnia 2013 r.; Strategia bezpieczeństwa narodowego Rzeczypospolitej Polskiej, BBN, Warszawa, dnia 5 listopada 2014 r.

48 Por. A. Górbiel, Konieczność wojskowa w prawie międzynarodowym, ZN UJ 1970, Prace Prawnicze,
z. 44; M. Flemming,
Konieczność wojskowa jako instytucja prawa międzynarodowego i prawa karnego,
„WPP” 1977, nr 3; S. E. Nahlik,
Grabież dzieł sztuki.., s. 216-218; T. Leśko, Międzynarodowe ograniczenia…,
s. 145-
148; M. Gąska. A. Ciupiński, Międzynarodowe prawo humanitarne konfliktów zbrojnych, AON, Warszawa 2001, s. 24-25; M. Gąska, Zagadnienie konieczności wojskowej, [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne, red. D. R. Bugajski, t. II, AMW w Gdyni, Gdynia 2011, s. 159-184.

49 J. Taylor, Ochrona dóbr kultury przez siły zbrojne USA w czasie wojny i operacji innych niż wojna,
[w:] Ochrona dóbr kultury w razie zagrożeń czasu wojny i pokoju. Materiały z międzynarodowej konferencji zorganizowanej w ramach programu „Partnerstwo dla Pokoju” w dniach 18-21 czerwca 1996 r., Kraków 1996. Mjr John Taylor, był zastępcą szefa Oddziału Prawa Międzynarodowego i Operacji Dowództwa Armii Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej w Europie.

50 J. Taylor, Ochrona dóbr kultury przez siły zbrojne USA w czasie wojny i operacji innych niż wojna…, s. 110.

51 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – kodeks karny

52 Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego, Rzym, dnia 17 lipca 1998 r. (Dz. U. z 2003 r., nr 78, poz. 708).

53 Kluczową rolę w zaplanowaniu i skutecznym przeprowadzeniu operacji militarnej w Iraku, odegrał pochodzący z Teksasu gen. Tommy Franks. Operacja ta trwała zaledwie 30 dni. Gen. Franks dowodził także operacją w Afganistanie, która doprowadziła do obalenia reżimu talibów i rozbicia obozów al-Kaidy.

54 B. Balcerowicz, Czy to wojna XXI wieku?, „Polska Zbrojna” z dnia 20 kwietnia 2002 r., nr 16, s. 28-29.

55 Zob. M. Gąska, Humanitarne przesłanki rozwoju międzynarodowego prawa konfliktów zbrojnych, [w:] Wojna
o pokój. Współczesna rywalizacja, spory, konflikty i wojny
, red. nauk. M. Kubiak, M. Minkina, UP-H
w Siedlcach. Instytut Nauk Społecznych, Polskie Towarzystwo Filozoficzne Oddział w Siedlcach, Warszawa-Siedlce
2011, s. 147-182.

56 Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego wraz z Regulaminem wykonawczym
do tej konwencji oraz Protokół o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego,
Haga,
14 maja 1954 r.
(Dz. U. z 1957 r., nr 46, poz. 212).

57Drugi protokół do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, Haga,
26 marca
1999 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 248).

58 Siły zbrojne państw sygnatariuszy obowiązane są do przestrzegania podstawowych zasad odnoszących się
do użycia sił zbrojnych w konflikcie zgodnie z konwencjami haskimi z 1907 r. i z 1954 r., konwencjami genewskimi z 1949 r. i ich protokołami dodatkowymi z 1977 r., jak również Konwencją o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, wraz z Protokołem w sprawie zakazów lub ograniczenia użycia broni zapalających (protokół III), Genewa, 10 października 1980 r. (Dz. U. z 1984 r., nr 23, poz. 104).
Zob. Kodeks postępowania w dziedzinie polityczno - wojskowych aspektów bezpieczeństwa…, s. 163-167.

59 (Dz. U. z 2010 r., nr 70, poz. 447).

60 (Dz. U. z 2005 r., nr 125, poz. 1048). Oświadczenie rządowe z dnia 16 lutego 2005 r. w sprawie mocy obowiązującej poprawionego protokołu II w sprawie zakazów lub ograniczeń użycia min, min - pułapek
i
innych urządzeń zgodnie z poprawkami z dnia 3 maja 1996 r. ( Protokół II zgodnie z poprawkami
z dnia 3
maja 1996 r.) załączonego do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu … (Dz. U. z 2005 r., nr 125,
poz. 1049).

61 (Dz. U. z 2007 r., nr 215, poz. 1583). Oświadczenie rządowe z dnia 31 sierpnia 2007 r. w sprawie mocy obowiązującej dodatkowego protokołu z dnia 13 października 1995 r. do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki, sporządzonej w Genewie dnia 10 października 1980 r. (Dz. U. z 2007 r.,
nr 215, poz. 1584).

62 (Dz. U. z 2013 r., poz. 323). Oświadczenie rządowe z dnia 18 stycznia 2003 r. w sprawie mocy obowiązującej Konwencji o zakazie użycia, składowania, produkcji i przekazywania min przeciwpiechotnych oraz ich zniszczeniu, sporządzonej w Oslo dnia 18 września 1997 r. (Dz. U. z 2013 r., poz. 234).

63 (Dz. U. z 2003 r., nr 78, poz. 708).

64 (Dz. U. z 2012 r., poz. 248). Oświadczenie rządowe z dnia 25 stycznia 2012 r. w sprawie mocy obowiązującej drugiego protokołu do Konwencji o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego, podpisanej
w Hadze dnia 14 maja 1954 r., Haga, 26 marca 1999 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 249).

65 (Dz. U. z 2011 r., nr 266, poz. 1577). Oświadczenie rządowe z dnia 5 października 2011 r. w sprawie mocy obowiązującej protokołu o wybuchowych pozostałościach wojennych do Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki (protokół V), Genewa, 28 listopada 2003 r. (Dz. U. z 2011 r., nr 266,
poz. 1578).

66 Szerzej: M. Gąska, Działania zbrojne a zagadnienia ochrony środowiska w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, UP-H w Siedlcach, Siedlce 2016 (opracowanie zdane do druku).

67 Konwencja została podpisana w Dublinie dnia 30 maja 2008 r. przez 107 państw. Weszła w życie dnia
1 sierpnia 2010 r.

68 Prawa człowieka.edu.pl/index.php?dok. (Data dostępu: 21.02.2009 r.).

69 Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP. Amunicja kasetowa. Stanowisko z 2012 r.,
[w:]
https//www.msz.gov.pl/pl/polityka_zagraniczna/polityka_bezpieczeństwa/rozbrojenie_konwecncjonalne, (data dostępu: 23.09. 2015 r.) Także: pismo Adama Kobierackiego, dyrektora Departamentu Polityki Bezpieczeństwa MSZ RP (nr DBP-277037-08 z dnia 23.08.2008 r.) do Danuty Przywary, prezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Była to odpowiedź na pismo z dnia 13.08.2008 r. pani prezes do Donalda Tuska, prezesa RM RP nr Ldz.2763/08 ( w zbiorach prywatnych autora).

70 Prawa człowieka.edu.pl/index.php?dok., (data dostępu: 21.02.2009 r). Radosław Sikorski, były minister Spraw Zagranicznych stwierdził: Dopóty, dopóki nasi sąsiedzi mają na wyposażeniu taką amunicję, uważamy,
że przystąpienie do konwencji byłoby przedwczesne,
[w:] http:// www.tvp.info/318658 /informacje/swiat/ konwencja-o-zakazie-broni-kasetowej, (data dostępu: 23.09.2015 r.). Na tym tle należy wskazać dość klarowne
i jasne stanowisko rządu USA, który stwierdził, że USA dążą do zwiększenia sprawności broni kasetowej
i minimalizacji negatywnych jej skutków.
Dlatego też w czerwcu 2008 r. Departament Obrony USA przyjął politykę w sprawie broni kasetowej i niezamierzonych szkód cywilnych, która m.in. zakłada, że po 2018 roku armia amerykańska będzie wykorzystywać wyłącznie broń kasetową, której wskaźnik niewypałów
nie przekracza 1%, [ w:] konwencja przeciw broni kasetowej (luster munitions) – q&a stosunki międzyanrdowe.info, (data dostępu: 23.12.2008 r.)

71 Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 25 października 2007 r. w sprawie międzynarodowego traktatu
o zakazie stosowania amunicji kasetowej
nr P6_TA-PROV(2007)0484. Zob. także: Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 16 listopada 2006 r. w sprawie konwencji o zakazie broni biologicznej i toksycznej (BTWC), bomb kasetowych i broni konwencjonalnej – P6_TA(2006)0493; Wspólne działanie Rady 2007/528/WPZiB z dnia 23 lipca 2007 r. wspierające w ramach europejskiej strategii bezpieczeństwa Konwencji o zakazie lub ograniczeniu użycia pewnych broni konwencjonalnych, które mogą być uważane za powodujące nadmierne cierpienia lub mające niekontrolowane skutki (Dz. Urz. UE L 194/11 z 26.07.2007 r.); Wytyczne Unii Europejskiej w sprawie promowania przestrzegania międzynarodowego prawa humanitarnego
(Dz. Urz. UE C 327/04 z 23.12.2005 r.); M. Gąska, Działania zbrojne a zagadnienia ochrony środowiska
w świetle…

72Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o zasadach użycia i pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa (Dz. U. z 2014 r., poz. 1510).

73 Gen. R. Polko: Minister Szmajdziński teraz twierdzi, że w Iraku realizujemy misję stabilizacyjną, ale nie wspomina o tym, że kiedy wyjeżdżała tam jednostka GROM, sytuacja była inna. Najlepiej oddają to słowa zastępcy szefa Sztabu Generalnego gen. Lecha Konopki, który w maju 2003 roku powiedział otwarcie: w Iraku – pierwszy raz po zakończeniu walk z UPA w 1947 r. – oddział Wojska Polskiego bojowo uczestniczył w wojnie. Misja stabilizacyjna – decyzja prezydenta wystarczy. Natomiast można by zapytać jakiegoś dobrego prawnika, jak jest z wysłaniem ludzi na wojnę. Z tego, czego dowiedziałem się już po powrocie z Iraku, o tym powinien decydować Sejm, [w:] M. Łukaszewicz, płk Roman Polko, GROMOWŁADNY…, s. 202.

74 Ustawa z dnia 23 września 1999 r. o zasadach pobytu wojsk obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zasadach ich przemieszczania się przez to terytorium (Dz. U. z 2014 r., poz. 1077, z 2015 r., poz. 1844,
z 2016 r., poz. 178, 738). Tutaj nastąpiło daleko idące przyzwolenie zwalniania władzy ustawodawczej
z odpowiedzialności za wydanie zgody na pobyt obcych wojsk na rzecz Rady Ministrów i Ministra Obrony Narodowej. W przypadku przemarszu obcych wojsk władza ustawodawcza również decyzję scedowała na organ wykonawczy, czyli Ministra Obrony Narodowej. W zapisach art. 3 ust. 1 a pkt 2 i art. 4 ust. 2a Ustawy z dnia
23 września 1999 r.
ustawodawca poszedł jeszcze dalej, stwierdzając, że Minister Obrony Narodowej może upoważnić Dowódcę Generalnego RSZ, Dowódcę Operacyjnego RSZ lub Szefa Inspektoratu Wsparcia Sił Zbrojnych do wyrażenia zgody na przemieszczanie się wojsk obcych przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.Taki zapis jest być może istotny z punktu widzenia sprawności operacyjnej SZ RP, ale sprzeczny
z duchem Konstytucji z 1997 r. i zasadą suwerenności państwa polskiego. W myśl przepisów Ustawy z dnia
21 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o Urzędzie Ministra Obrony Narodowej
oraz niektórych innych ustaw minister ON odpowiada za całość SZ RP w zakresie kierowania i dowodzenia, a do pomocy ma szefa Sztabu Generalnego WP, Dowódcę Generalnego RSZ, Dowódcę Operacyjnego RSZ. Szef Inspektoratu Wsparcia SZ podlega Dowódcy Generalnemu i nie można go upoważnić do wykonywania zadań, które mają charakter bardziej polityczny i administracyjny niż wojskowy. Niestety, taki zapis pojawił się w art. 5 Ustawy
z
dnia 21 czerwca 2013 r. o zmianie ustawy o Urzędzie Ministra Obrony Narodowej oraz niektórych innych ustaw, który znowelizował wymienione przepisy Ustawy o zasadach pobytu wojsk obcych…. Można stwierdzić, że nowy przepis podważył ducha i literę przyjętego systemu kierowania i dowodznia SZ RP.

75 Zob. M. Gąska, Zbrojny ruch oporu w świetle międzynarodowego prawa humanitarnego konfliktów zbrojnych, AON, Warszawa 1999, s. 1- 34.

76 Regulamin dotyczący praw i zwyczajów wojny lądowej (Regulamin haski) załącznik do IV Konwencji dotyczącej praw i zwyczajów wojny lądowej, Haga, 18 października 1907 r. (Dz. U. z 1927 r., nr 21, poz. 161).

77Protokół dodatkowy do konwencji genewskich z dnia 12 sierpnia 1949 r., dotyczący ochrony ofiar niemiędzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół II), Genewa, 8 czerwca 1977 r. (Dz. U. z 1992 r., nr 41, poz. 175, załącznik, Dz. U. z 2015 r., poz. 1056).

78 Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności…, s. 68-69.

79 Zob. art. 8 k.k. z 1997 r.

80 Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności …, s. 68-69.

81Zbrodnie wojenne. Przestępstwa przeciwko pokojowi, państwu i obronności…, s. 82-96.

82Szerzej: M. Gąska, Sprawa naruszenia konwencji genewskich z 1949 roku i konwencji haskich
z 1907 roku
w Nangar Khel 16 sierpnia 2007 roku, [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne,
red. D. R. Bugajski, t. I, AMW, Gdynia 2010, s. 173-194.

83 Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, WSO w Warszawie, sygn. akt: 50/08 z 2011 r.

84 Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, WSO w Warszawie, sygn. akt: 21/12 z dnia 19 marca 2015 r.

85 Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, SN w Warszawie, sygn. akt: WA 16/15 z dnia 17 lutego 2016 r.

86Wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r. WSO w Warszawie: Ppor. Ł. B. uznał za winnego tego, że w dniu
16 sierpnia 2007 roku, będąc żołnierzem pełniącym służbę w składzie 1 plutonu szturmowego […] Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu, w rejonie miejscowości N. w Islamskiej Republice Afganistanu, działając wspólnie z chor. A. O. oraz plut. T. B., niezgodnie z jego treścią wykonał rozkaz mjr. O. C. polecający działanie plutonu i rozpoznanie terenu
w kierunku na zachód od drogi V. oraz rozkaz Dowódcy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu nr z-57 z dnia 15 kwietnia 2007 r.
w sprawie organizacji i działalności I zmiany Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Islamskiej Republice Afganistanu w ten sposób, że nie uchylił polecenia chor. A. O. nakazującego plut. T. B. otwarcie ognia
z moździerza LM 60 D, wydanego wbrew rozkazowi mjr.
O. C. oraz „Zasadom użycia siły”, których przestrzeganie nakazane było wyżej wymienionym rozkazem Dowódcy PKW, przy czym w czasie popełnienia zarzuconego czynu miał w znacznym stopniu ograniczoną zdolność do pokierowania swoim postępowaniem,
tj. popełnienia przestępstwa z art. 343 § 2 k.k.
w zw. z art. 31 § 2 k.k. i za to skazał go - na podstawie
art. 343 § 2 k.k. - na karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie - na podstawie
art. 69 § 1 i 2
k.k. oraz art. 70 § 1 pkt 1 k.k. - warunkowo zawiesił na okres 2 (dwóch) lat tytułem próby.

87 Wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r. WSO w Warszawie: chor. rez. A. O. uznał za winnego tego, że w dniu
16 sierpnia 2007 roku, będąc żołnierzem pełniącym służbę w składzie 1. plutonu szturmowego […] Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu, w rejonie miejscowości N. w Islamskiej Republice Afganistanu, działając
wspólnie z ppor. Ł. B. oraz plut. T. B., niezgodnie z jego treścią wykonał rozkaz mjr. O. C. polecający działanie plutonu i rozpoznanie terenu
w kierunku na zachód od drogi V. oraz rozkaz Dowódcy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu z dnia 15 kwietnia 2007 r. w sprawie organizacji i działalności I zmiany Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Islamskiej Republice Afganistanu
w ten sposób, że wbrew „Zasadom użycia siły”, których przestrzeganie nakazane było tym rozkazem oraz wbrew rozkazowi mjr. O. C., wydał plut. T. B. polecenie otwarcia ognia z moździerza LM 60 D, tj. popełnienia przestępstwa z art. 343 § 2 k.k. i za to skazał go - na podstawie art. 343 § 2 k.k. - na karę roku pozbawienia wolności, której wykonanie - na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. oraz art.70 §1 pkt. 1 k.k. warunkowo zawiesił na okres 2 (dwóch) lat tytułem
próby.

88 Wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r. WSO w Warszawie, stwierdził: plut. rez. T. B. uznał za winnego tego,
że:
Po pierwsze w dniu 16 sierpnia 2007 roku, będąc żołnierzem pełniącym służbę w składzie 1 plutonu szturmowego […] Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych
w Islamskiej Republice Afganistanu, w rejonie miejscowości N. w Islamskiej Republice Afganistanu, działając wspólnie z ppor. Ł. B. oraz chor. A. O., niezgodnie z jego treścią wykonał rozkaz mjr. O. C. polecający działanie plutonu i rozpoznanie terenu w kierunku na zachód od drogi V. oraz rozkaz Dowódcy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu z dnia 15 kwietnia 2007 r.
w sprawie organizacji i działalności I zmiany Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Islamskiej Republice Afganistanu w ten sposób, że wbrew „zasadom użycia siły”, których przestrzeganie nakazane było tym rozkazem oraz wbrew
rozkazowi mjr. O. C., wykonał otrzymane od chor. A. O. polecenie otwarcia ognia z moździerza
LM 60 D, przy czym w czasie popełnienia zarzuconego czynu miał w znacznym stopniu ograniczoną zdolność do pokierowania swoim postępowaniem, tj. popełnienia przestępstwa z art. 343 § 2 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k. i za to skazał go - na podstawie art. 343 § 2 k.k. - na karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności (…).

Po drugie, w dniu 16 sierpnia 2007 roku, będąc żołnierzem (…), nieostrożnie użył broni wojskowej w ten sposób, że kierując prowadzeniem ognia z moździerza LM 60 polecił podwładnym żołnierzom obsługującym ten moździerz przestawienie nastaw celownika, powodujące zmniejszenie odległości upadania wystrzeliwanych granatów do 1.110 metrów oraz prowadzenie ognia przy takich nastawach, w wyniku czego nieumyślnie spowodowwał śmierć oraz ciężki uszczerbek na zdrowiu u osób przebywających w rejonie prowadzenia ognia
z tego
moździerza, które na skutek wybuchu wystrzelonego z niego granatu doznały (następuje wyliczenie osób, które zginęły lub doznały ciężkiego uszczerbku na zdrowiu), przy czym w czasie popełnienia zarzuconego czynu miał w znacznym stopniu ograniczoną zdolność do pokierowania swoim postępowaniem, tj. popełnienia przestępstwa z art. 354 § 2 k.k. w zw. z art. 31 § 2 k.k. i za to skazał go - na podstawie art. 354 § 2 k.k. - na karę roku i 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności.

Po trzecie, w dniu 16 sierpnia 2007 roku, będąc żołnierzem (…), niezgodnie z treścią wykonał rozkaz Dowódcy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu z dnia 15 kwietnia 2007 r. w sprawie organizacji i działalności I zmiany Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Islamskiej Republice Afganistanu w ten sposób, że wbrew „Zasadom użycia siły”, których przestrzeganie nakazane było tym rozkazem, wydał podwładnemu żołnierzowi szer. D. L. polecenie ostrzelania
z. wielkokalibrowego karabinu maszynowego terenu znajdującego się za zabudowaniami gospodarskimi należącymi do B. S., przy czym w czasie popełnienia zarzuconego czynu miał w znacznym stopniu ograniczoną zdolność do pokierowania swoim postępowaniem, tj. popełnienia przestępstwa z art. 343 § 1 k.k. w zw.
z art. 31 § 2 k.k. i za to skazał go - na podstawie art. 343 § 1 k.k. - na
karę 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności.

Po czwarte, w oparciu o art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. orzeczone T. B. kary pozbawienia wolności połączył
i jako łączną wymierzył mu karę 2 (dwóch) lat pozbawienia wolności, której wykonanie - na podstawie
art. 69 § 1 i 2 k.k. oraz art. 70 § 1 pkt 1 k.k. warunkowo zawiesił na okres próby w wymiarze 2 (dwóch) lat.

89 Wyrokiem z dnia 19 marca 2015 r. WSO w Warszawie: na podstawie art. 66 § 1 k.k. umorzył warunkowo postępowanie karne przeciwko szer. rez. D. L. o to, że w dniu 16 sierpnia 2007 roku, będąc żołnierzem pełniącym służbę w składzie 1 plutonu szturmowego […] Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu, w rejonie miejscowości
N. w Islamskiej Republice Afganistanu, niezgodnie z jego treścią wykonał rozkaz Dowódcy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w składzie Międzynarodowych Sił Sojuszniczych w Islamskiej Republice Afganistanu
z dnia 15 kwietnia 2007 r. w sprawie organizacji i działalności I zmiany Polskiego Kontyngentu
Wojskowego
w Islamskiej
Republice Afganistanu w ten sposób, że wbrew „Zasadom użycia siły”, których przestrzeganie nakazane było tym rozkazem, wykonując polecenie otrzymane od plut. T. B. ostrzelania z wielkokalibrowego karabinu maszynowego terenu znajdującego się za zabudowaniami gospodarskimi należącymi do B. S., ostrzelał również teren znajdujący się poza obszarem wskazanym w tym poleceniu, tj. o popełnienie czynu
z art. 343 § 1 k.k., wyznaczając oskarżonemu - w oparciu o art. 67 § 1 k.k. - okres próby w rozmiarze roku.

90 Rules of Engagement (RoE).

91 M. Gąska, Reguły podjęcia działań przy użyciu siły, „Myśl Wojskowa” 2004, nr 6, s. 80-91.

92 Por. A. Makowski i M. Ilnicki, Wojna na morzu we współczesnym prawie międzynarodowym, Wydawnictwo Adam Marszałek, Warszawa-Toruń 1996, s. 27.

93Wszystkie konwencje zostały podpisane w Hadze 18 października 1907 r. są to m.in.: Konwencja dotycząca praw i zwyczajów wojny lądowej (IV konwencja haska)…, Konwencja dotycząca praw i obowiązków mocarstw
i osób neutralnych w razie wojny lądowej (V konwencja haska),
(Dz.U. z 1927 r., nr 21, poz. 163); Konwencja
o bombardowaniu przez morskie siły zbrojne w czasie
wojny (IX konwencja haska), (Dz.U. z 1936 r., nr 6,
poz. 66). Należy wymienić jeszcze dwie konwencje, które nie zostały ratyfikowane przez Polskę, ale są źródłem prawa zwyczajowego: Konwencja dotycząca zakładania min wybuchających automatycznie za dotknięciem
(VIII konwencja haska) i Konwencja dotycząca praw i obowiązków mocarstw neutralnych w razie wojny morskiej (XIII konwencja haska). Teksty obu konwencji, [w:] Prawo międzynarodowe i historia dyplomatyczna. Wybór dokumentów, wstęp i opracowanie L. Gelberg, PWN, Warszawa 1954, t. I, s. 267-268 i 287-291.

94 (Dz. U. z 1937 r., nr 55, poz. 425).

95 (Dz. U. z 1976 r., nr 1, poz.1, załącznik).

96 (Dz. U. z 1999 r., nr 63, poz. 703, załącznik).

97Konwencja o bezpieczeństwie personelu ONZ i personelu współdziałającego, Nowy Jork, 15 grudnia 1994 r., [w:] Prawo w stosunkach międzynarodowych. Wybór dokumentów, t. I, redakcja i opracowanie: J. Pawłowski,
H. Binkowski, A. Ciupiński, M. Gąska, AON, Warszawa 2002, s. 175-183. Konwencja weszła w życie
15 stycznia 1999 r. Polska konwencję ratyfikowała 22 maja 2000 r. (Dz. U. z 2003r., nr 172, poz. 1671).

98 Szerzej: M. Gąska, Reguły podjęcia działań przy użyciu siły…, s. 80-91.

99 Ustawa z dnia 26 listopada 2010 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa (Dz. U. z 2010 r., nr 240, poz. 1601).

100  Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klęski żywiołowej (Dz. U. z 2014 r., poz. 333, 915, z 2016 r.,
poz. 1954);
Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjątkowym (Dz. U. z 2016 r., poz. 886); Ustawa z dnia 29 sierpnia 2002 r. o stanie wojennym oraz o kompetencjach Naczelnego Dowódcy Sił Zbrojnych i zasadach jego podległości konstytucyjnym organom Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2016 r., poz. 851).

101 (Dz. U z 2016 r., poz. 904).

102 Art. 1 Ustawy z dnia 26 listopada 2010 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej….

103 K. Karski, Przyjęcie przepisów ustawowych regulujących zasady podejmowania działań z użyciem siły przez polskie jednostki wojskowe: prace legislacyjne, [w:] Międzynarodowe prawo humanitarne, t. III. Zasady podejmowania działań przy użyciu siły, red. Dariusz R. Bugajski, AMW, Gdynia 2012, s. 93.

104 Brak określenia (…) zasad w polskim prawie istotnie ogranicza poczucie bezpieczeństwa prawnego żołnierzy pełniących służbę w Polskich Kontyngentach Wojskowych w sytuacjach, w których występuje konieczność użycia siły. Tylko wyraźna podstawa prawna, mając swoje źródło w ustawie może zezwolić żołnierzom Sił Zbrojnych na użycie siły w sytuacjach innych niż działanie w celu samoobrony. Uzasadnienie do projektu Ustawy o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawy o zasadach użycia lub pobytu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej poza granicami państwa, (Druk sejmowy nr 2850
z dnia 24.02.2010 r.), s. 6. Z poglądem takim trudno się zgodzić. Zasady wynikają z ratyfikowanych umów międzynarodowych i przepisów prawa krajowego.

105 K. Karski, Przyjęcie przepisów ustawowych regulujących…, s. 111.

106 K. Karski, Przyjęcie przepisów ustawowych regulujących…, s. 111.

107 Zarządzenia nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów. Cudzoziemcy wypełniają defnicję „innych podmiotów”. Zob. P. Winczorek, Komentarz do Konstytucji Polskiej
z dnia 2 kwietnia 1997 r
., Liber, Warszawa 2000, s. 121, [w:] K. Karski, Przyjęcie przepisów ustawowych…,
s. 106.

108 K. Karski, Przyjęcie przepisów ustawowych…, s. 90.

109 (Dz. U. z 2010 r., nr 240, poz. 1601).

110 Autor w sprawie intensyfikacji szkoleń z m.p.h.k.z. rozmawiał w 2003 r. z szefem WPG
w Warszawie. Informował o możliwości popełnienia zbrodni wojennych przez czonków SZ RP z racji słabej znajomości tego prawa i niechęci do jego wdrażania. Nalegał na podjęcie zdecydowanych działań szkoleniowych i wyjaśniających. W czasie procesu Autor zeznawał jako świadek. Na pytanie sądu,
czy informował przełożonych o nieprawidłowościach w procesie nauczania i szkolenia z zakresu m.p.h,k.z.? odpowiedział, że wielokrotnie i nawet na piśmie. Po tym wyjaśnieniu sąd nie miał więcej pytań do świadka.

111 (Dz. Urz. MON, poz. 360).

112 Zob. Decyzja nr 203/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 czerwca 2010 r. w sprawie standardu kształcenia wojskowego dla kandydatów na oficerów – minimalne wymagania programowe
(Dz. Urz. MON z 2010 r., nr 12, poz. 136); Decyzja nr 420/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia
12
września 2008 r. w sprawie wprowadzenia w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej systemu doskonalenia zawodowego żołnierzy zawodowych (Dz. Urz. MON z 2008 r., nr 18, poz. 241). Autor wielokrotnie w opracowaniach dla PCK i SZ RP oraz licznych artykułach propnował wyodrębnienie w procesie kształcenia, edukacji i szkolenia m.p.h.k.z jako oddzielnego przedmiotu oraz połączenie go z zajęciami praktycznymi
ze szkolenia ogólnowojskowego i strzeleckiego.

113 Zob. III Raport z implementacji i upowszechniania międzynarodowego prawa humanitarnego
w Rzeczypospolitej Polskie
j, MSZ, Warszawa 2014, [w:] https://men.gov.pl/wp-content/uploads/2015/08/587_ 14-trzeci-raport-pl.pdf, (data dostępu: 28.02.2017).

114 Ocena przygotowań w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej w Polsce za 2015 r. Diagnoza stanu przygotowań organów i formacji obrony cywilnej. Innych podmiotów, a także ludności, do realizacji zadań
w warunkach zewnętrznego zagrożenia bezpieczeństwa państwa i w czasie wojny, wraz z wnioskami
, Biuro
ds. Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej Kraju, KG PSP, Warszawa 2016, s. 48.

115 B. Heuser, Czytając Clausewitza, PISM, Warszawa 2008, wstęp.

 

Naszą witrynę przegląda teraz 53 gości 

Informujemy, iż w celu optymalizacji treści dostępnych w naszych serwisach, dostosowania ich do indywidualnych potrzeb każdego użytkownika, jak również dla celów reklamowych i statystycznych korzystamy z informacji zapisanych za pomocą plików cookies na urządzeniach końcowych użytkowników. Pliki cookies użytkownik może kontrolować za pomocą ustawień swojej przeglądarki internetowej.Dalsze korzystanie z naszych serwisów internetowych, bez zmiany ustawień przeglądarki internetowej oznacza, iż użytkownik akceptuje politykę stosowania plików cookies, opisaną w Polityce prywatności.polityka prywatnościo.

Akceptujesz pliki cookie?

EU Cookie Directive Module Information